با گذشت یک هفته از آغاز حمله نظامی اسرائیل به کشورمان، بورس تهران تعطیل است و فعالان اقتصادی و سرمایهگذاران خرد در انتظار بازگشایی مدیریتشده بازار هستند.
اگرچه سازمان بورس و اوراقبهادار اعلام کرد؛ پس از تعطیلی عمومی 7روزه کشور از سوی هیاتوزیران، معاملات سهام، بازارهای مالی، بورسهای کالایی و صندوقهای سرمایهگذاری قابلمعامله، روز شنبه 16 اسفندماه هم متوقف خواهد بود و زمان گشایش بازار متعاقبا اعلام خواهد شد، با اینحال صدور و ابطال واحدهای سرمایهگذاری صندوقهای درآمد ثابت با مدیریت و هماهنگی هر صندوق امکانپذیر است و در صورت لزوم، نحوه و زمان معاملات این اوراق توسط بورس مربوطه اعلام خواهدشد. سازمان بورس تاکید کردهاست؛ تسویه معاملات روزهای قبل با رعایت شرایط و امکان انجام فرآیند تسویه برقرار خواهد بود، همچنین معاملات بورسهای کالایی پس از هماهنگی با عرضهکنندگان و خریداران و با توجه به امکان انجام امور بانکی، با انتشار برنامه زمان و نحوه انجام معاملات اطلاعرسانی خواهدشد. این وضعیت در حالی است که پیش از آغاز جنگ، بازار سرمایه ایران نشانههایی از ضعف و روند نزولی را بروز داده بود و بسیاری از سرمایهگذاران، ریسکهای سیاسی اخیر از جمله دور جدید مذاکرات ایران و آمریکا و تهدیدات احتمالی منطقهای را پیشخور کردهبودند، به همیندلیل فشار فروش در هفتههای منتهی به حمله افزایشیافت و بخشی از سهامداران با احتیاط بیشتری معامله کردند.
کارشناسان بازار سرمایه معتقدند، بهجای تعطیلی طولانیمدت بازار سرمایه بهتر است بورس بهصورت کوتاهمدت و مدیریتشده باز شود. به اینترتیب بخشی از سرمایهگذاران میتوانند بخشی از داراییهای خود را نقد کنند تا فشار فروش شدید کاهش یابد. در صورت تشدید بحران بازار میتواند برای چند روز دیگر با احتیاط تعطیل شود و سپس دوباره باز شود تا از نوسانات شدید و بیاعتمادی جلوگیری شود.
واکنش به شوک جنگ
در نخستین ساعات حمله، سازمان بورس تهران معاملات بازار سهام را متوقف و اعلام کرد؛ تمامی معاملات آن روز باطل خواهدشد. این اقدام در شرایطی انجام شد که ریسک سیستماتیک بهشدت افزایشیافته بود و احتمال شکلگیری موج فروش هیجانی بالا بود. کارشناسان معتقدند ادامه معاملات در چنین شرایطی میتوانست به سقوط شدید قیمتها، ایجاد صفهای سنگین فروش و اختلال در روند معاملات منجر شود.
تعطیلی موقت بورس در چنین شرایطی در واقع فرصتی برای کاهش تنش روانی سرمایهگذاران و جلوگیری از واکنشهای هیجانی اولیه است. تجربههای جهانی نشان میدهد؛ بازارها در برخورد با شوکهای جنگی معمولا چند روز تا یک هفته تعطیل میشوند تا از تشدید فشار فروش جلوگیری شود. کارشناسان بازار سرمایه معتقدند: «نقدشوندگی» یکی از مهمترین اصول سرمایهگذاری در بازارهای مالی است و به همیندلیل حتی در شرایط خاص نیز باید حداقل امکان انجام معاملات در صندوقهای درآمد ثابت حفظ شود. به گفته فعالان بازار، توقف معاملات این صندوقها میتواند دسترسی سرمایهگذاران به داراییهایشان را محدود کند و از این جهت با ماهیت اصلی این ابزارها در تضاد قرار گیرد.
صندوقهای درآمد ثابت عمدتا در داراییهای کمریسک سرمایهگذاری میکنند و به همیندلیل نسبت به بازار سهام نوسانات کمتری دارند. همین ویژگی سببشده بسیاری از سرمایهگذاران، بهویژه افراد ریسکگریز از این صندوقها بهعنوان محلی امن برای نگهداری سرمایههای خرد استفاده کنند. در چنین شرایطی، فعالان بازار تاکید میکنند، تداوم امکان معامله در این صندوقها اهمیت زیادی برای حفظ اعتماد سرمایهگذاران دارد، چراکه یکی از مزیتهای اصلی بازار سرمایه در مقایسه با سایر بازارها، قابلیت نقدشوندگی و امکان خروج سریع از سرمایهگذاری است. مزیتی که در صورت توقف معاملات، بهطور موقت تضعیف میشود.
تجربه جنگ 12 روزه خرداد
این نخستینبار در سالجاری نیست که بورس تهران با شوک جنگی مواجه میشود. در خردادماه امسال، در جریان حمله اسرائیل که 12روز ادامه داشت، بورس تهران حدود دو هفته تعطیل شد. بیستویکم خردادماه، آخرین روز معاملاتی بازار سهام بود و پس از آن بهدلیل آغاز درگیری نظامی میان ایران و رژیم صهیونیستی، معاملات بازار سهام برای دو هفته به حالت تعطیل درآمد. بررسی سابقه معاملات بورس تهران در دهههای اخیر نشان میدهد؛ تا بهحال سابقه نداشته که بازار سهام به مدت دو هفته تعطیل شود و اینبار تنش نظامی منجر به ابجاد چنین رویدادی در معاملات بورس تهران شدهاست.
با اینکه معاملات سهام، حقتقدم و کلیه صندوقهای بازار اعم از سهامی و طلا متوقف بود؛ اما پس از یک هفته از از آغاز جنگ 12روزه، معاملات صندوقهای درآمد ثابت ازسر گرفته شد تا بخشی از سرمایهگذاران به پول خود دست پیدا کنند. با ابتکار سازمان بورس و اوراقبهادار در 31خردادماه، معاملات صندوقهای درآمد ثابت، پس از وقفه یکهفتهای از سر گرفته شد و حدفاصل ساعات 9 الی 11 روزهای معاملاتی، سرمایهگذاران قادر به خرید و فروش واحدهای این صندوقها بودند، از اینرو در نخستین روز بازگشایی معاملات رکورد خروج تاریخی پول از این صندوقها به میزان 22همت شکسته شد.
این موضوع به ایندلیل رخداد که برخی از سرمایهگذاران بهدلیل قفلشدن نقدینگی خود در کسبوکارهای مختلف، ابزارهای سرمایهگذاری مانند سهام، صندوقهای سهامی و طلا و حتی حسابهای برخی از بانکها، به پول احتیاج داشتند و پول موردنیاز برای خرید مایحتاج عمومی و مخارج روزانه عادی را از این طریق تامین کردند، اگرچه پس از بازگشایی کامل نیز بازار با فشار فروش قابلتوجهی مواجه شد و شاخصها افت محسوسی را تجربه کردند. خروج سرمایه حقیقی افزایشیافت و صفهای فروش در بسیاری از نمادها شکلگرفتند. تجربه جنگ 12روزه نشانداد، حتی پس از پایان درگیریها، اثر روانی و ترس از ریسک سیاسی در بازار باقیمیماند و سرمایهگذاران برای مدتی محتاطانه عمل میکنند. این تجربه در کنار روند نزولی پیش از جنگ، میتواند الگوی محتمل برای روزهای اولیه بازگشایی باشد.
بورسهای منطقه در بحران
اما تحولات اخیر تنها به ایران محدود نشده و برخی بورسهای خاورمیانه نیز تحتتاثیر تنشهای نظامی قرارگرفتهاند. در روزهای نخست بحران، بورسهای ابوظبی و دبی معاملات خود را برای مدتی متوقف کردند تا از تشدید نوسانات جلوگیری شود. بورس کویت نیز چند روز تعطیل شد. در مقابل، برخی بازارهای منطقه همچون عربستان و مصر(بهعنوان یکی از اقتصادهای مهم جهان عرب) باز هستند اما شاخصهای آنها با افت قابلتوجهی همراه بودهاست.
این موضوع نشان میدهد، حتی در صورت بازبودن بازارها نیز ریسک جنگ میتواند باعث فروش گسترده و کاهش ارزش سهام شود. بهعبارت دیگر، تعطیلی بازار ابزار پیشگیری از ریزش نیست، بلکه زمان لازم برای مهار هیجانات و برنامهریزی برای حمایتها را فراهم میکند. پس از حملات نظامی اسرائیل و آمریکا به کشورمان در 9اسفند و ادامه تنشها در منطقه، بورس تلآویو برخلاف روند بورسهای منطقه ریزش را ثبت نکردهاست.
دوگانه نقدشوندگی و احتیاط
یکی از مهمترین چالشهای بورس در زمان جنگ، تعارض میان نقدشوندگی و ثبات بازار است. سرمایهگذاران در چنین شرایطی با یک دوگانگی بزرگ مواجه میشوند. از طرفی بستهبودن بازار، نقدشوندگی داراییها را محدود میکند و افراد نمیتوانند به سرمایه خود دسترسی داشتهباشند. این مساله میتواند باعث افزایش اضطراب و بیاعتمادی میان سرمایهگذاران شود و جریان سرمایه را به سمت بازارهای غیررسمی و موازی سوق دهد.
از سوی دیگر، بازبودن بازار در شرایط پرریسک میتواند منجر به سقوط شدید قیمتها، تشکیل صفهای فروش سنگین و تشدید بیثباتی مالی شود. در این حالت، فشار فروش، بیشتر ناشی از ترس و رفتار هیجانی سرمایهگذاران است تا مسائل بنیادی شرکتها. این دوگانگی باعث میشود سیاستگذار و سازمان بورس در چنین مواقعی با دشواری تصمیمگیری روبهرو شوند: اگر بازار بسته بماند، نقدشوندگی قربانی میشود و اعتماد سرمایهگذاران کاهش مییابد، اما اگر بازار باز شود، ریزش شدید و بیثباتی بازار حتمی است.
گفتوگوی «دنیایاقتصاد» با تحلیلگران بازارهای مالی حاکی از آن است که راهکار تعطیلی کوتاهمدت همراه با برنامهریزی برای بازگشایی مدیریتشده بهترین گزینه در شرایط فعلی است. به اینترتیب، سرمایهگذاران فرصت دارند هیجانات اولیه را پشتسر بگذارند و سیاستگذاران میتوانند با ورود حمایتهای حقوقی، صندوقهای تثبیت و مدیریت نقدینگی، بازار را از سقوط شدید نجات دهند.
تجربه جهانی طولانیترین تعطیلیها
بررسی تجربههای بینالمللی نشان میدهد؛ تعطیلی بورسها در زمان جنگ معمولا کوتاهمدت است اما در بحرانهای شدید ممکن است چند هفته یا حتی چند ماه طول بکشد. در جنگ روسیه و اوکراین (فوریه2022)، بورس مسکو بهدلیل سقوط شدید داراییها و تحریمهای حدود 4هفته تعطیل شد. به اینترتیب بورس روسیه یکی از طولانیترین تعطیلیهای تاریخ بازارهای مالی را تجربه کرد. در همین جنگ، بورسهای اوکراین نیز عملا معاملات عادی خود را ازدستدادند و تنها اوراق دولتی مانند «اوراق جنگی» معاملهشدند. درنمونهای دیگر میتوان به انقلاب مصر اشاره کرد. در انقلاب مصر 2011، بورس قاهره نزدیک به دو ماه تعطیل بود که یکی از طولانیترین توقفها در بازارهای مالی محسوب میشود.
تجارب جهانی نشان میدهد؛ هرچه تعطیلی طولانیتر باشد، فشار فروش انباشته شده و پس از بازگشایی بازار معمولا با ریزش شدید شاخصها مواجه میشود، بههمیندلیل تحلیلگران معتقدند بسته نگهداشتن طولانیمدت بازارها راهحل پایدار نیست و در نهایت بورسها حتی در شرایط جنگ ناچار به بازگشایی تدریجی و مدیریتشده خواهند بود.
سناریوهای احتمالی
با توجه به شرایط فعلی، دو سناریو برای آینده بازار سرمایه ایران محتمل است. کارشناسان در سناریوی نخست به بازگشایی مدیریتشده بازار میپردازند. این سناریو بهطور مشخص به وضعیت جنگی کشور گرهخورده است. در صورت کاهش تنشها، بورس طی روزهای آینده باز خواهدشد. روزهای ابتدایی بازگشایی احتمال شکلگیری صفهای فروش گسترده وجود دارد، زیرا سرمایهگذاران در تعطیلی چند روزه نتوانستهاند معامله کنند و فشار فروش انباشته شدهاست، اما براساس اظهارات کارشناسی با ورود حمایتهای حقوقی و صندوقهای تثبیت، بازار بهتدریج به تعادل خواهد رسید.
در سناریوی دوم، در صورت تداوم شرایط فعلی، ممکن است تعطیلی بورس برای چند روز دیگر تمدید شود. اگر درگیریها ادامه یابد، ممکن است تعطیلی بازار برای مدتی دیگر ادامه پیدا کند، بااینحال کارشناسان معتقدند بسته نگهداشتن طولانیمدت بازار باعث کاهش اعتماد سرمایهگذاران و افزایش فشار فروش پس از بازگشایی میشود، بنابراین این راهکار پایدار نیست.
