نسترن رفیعی در اقتصادنیوز در گفتوگو با فرشاد فاطمی، اقتصاددان، به بررسی چشمانداز کوتاهمدت و بلندمدت اقتصاد ایران پرداخته است. متن این گفتوگو را در ادامه میخوانید؛
به دنبال اعتراضات 1404، افزایش نااطمینانیهای سیاسی و تشدید ریسکهای ژئوپلیتیک، اقتصاد ایران در وضعیتی قرار گرفته که بررسی مسیر انتقال این ریسکها و پیامدهای ادامهدار آن برای اقتصاد اهمیت ویژهای دارد.
رشد اقتصادی کُند، محدودیتهای فضای اینترنت و شوکهای کوتاهمدت به کسبوکارهای کوچک، بسیاری از فعالان اقتصادی و خانوارها را تحت فشار قرار داده است. اقتصاددانان بر لزوم کاهش سریع نااطمینانی و اتخاذ بستههای سیاستی جامع تأکید دارند.
اقتصادنیوز در گفتگو با فرشاد فاطمی، اقتصاددان، به بررسی ابعاد اقتصادی این وضعیت پرداخت و چشمانداز کوتاهمدت و بلندمدت اقتصاد ایران را تشریح کرد.
مشروح گفتگو با فرشاد فاطمی، اقتصاددان و عضو هیاتعلمی دانشکده مدیریت و اقتصاد شریف را بخوانید؛
*****
*آقای فاطمی! در شرایط فعلی، مهمترین کانال انتقال نااطمینانی به اقتصاد ایران کدام است؟ نرخ ارز، تورم، سیاست خارجی ، کاهش سرمایهگذاری یا... ؟
به طور کلی، هرجا «نااطمینانی» وارد شود، عملاً امکان برنامهریزی بلندمدت را از بین میبرد و فعالیتهای اقتصادی را مختل میکند. این نااطمینانی اکنون با محدودیتهایی در فضای اینترنت هم همراه شده است؛ صرف نظر از منشأ آن، در هر صورت فرصتها و انگیزههای اقتصادی به شدت کاهش یافتهاند.به همین دلیل، سیاستگذار باید با سرعت عمل کند و تلاش نماید میزان نااطمینانی را کاهش دهد.
صاحبان کسب و کار برای برنامه ریزی کوتاه مدت هم با مشکل مواجهند
مسئله امروز دیگر فقط سرمایهگذاری بلندمدت نیست؛ حتی صاحبان کسبوکار برای برنامهریزیهای کوتاهمدت-از این هفته برای هفته آینده یا از این ماه برای ماه آینده-با مشکل مواجه هستند. این شرایط، فضای کسبوکار و فعالیتهای اقتصادی را به شدت دشوار کرده است.
حتی در چنین شرایطی که معمولاً تمرکز ما بر کسبوکار است، اما خانوادهها نیز در اتخاذ تصمیمهای ساده روزمره با دشواری مواجه میشوند و در تصمیمهایی مثل خرید مایحتاج غیرضروری یا تصمیمهای بلندمدتتر، مانند خرید خودرو و مسکن، با چالش مواجه میشوند؛ از این منظر، نااطمینانی و ریسک، لطمه بزرگی به اقتصاد وارد میکنند.
*تجربه دورههای قبلی تنش و درگیری چه تصویری از تابآوری اقتصاد ایران به ما میدهد؟ آیا شرایط کنونی از نظر اقتصادی با آن دورهها تفاوت معناداری دارد؟
واقعیت این است که این اتفاق در شرایطی رخ داده که وضعیت اقتصادی کشور بدتر از قبل شده است. به دلیل جهش نرخ ارز یک سری نااطمینانی وارد شد و نرخ سرمایهگذاری طی تقریباً یک دهه گذشته منفی بوده و شاخصهای رفاهی خانوار هم وضعیت مطلوبی ندارند.
افرادی با درآمد موقت با قطعی اینترنت به سرعت به زیر خط فقر سقوط می کنند
درست است که این یک شوک است، اما مهم است که بدانیم این شوک در چه سطحی از رشد اقتصادی وارد میشود و در وضعیت فعلی میتواند اثر شدیدتری داشته باشد.به طور ساده، تصور کنید کسبوکارهای اینترنتی که زندگی متوسط بسیاری از افراد به آنها وابسته است به دلیل قطعی اینترنت-مانند فعالیت در اینستاگرام یا تلگرام-برای دو تا سه هفته دسترسی به منبع درآمد خود را از دست دادهاند.
این گروهها خیلی سریع ممکن است به زیر خط فقر سقوط کنند.هرچند برای کسبوکارهای بزرگ هم نگرانی وجود دارد، اما نگرانی اصلی برای افرادی است که درآمد ثابت ندارند و درآمدهای موقتشان دچار اختلال شده است؛ این افراد ممکن است به سرعت به زیر خط فقر سقوط کنند.
به همین دلیل، کسبوکارهای کوچک و کارگران روزمزد که به دلیل رکود یا نااطمینانی که وجود دارد ممکن است شغلشان از بین رفته باشد، در معرض آسیب بیشتری قرار دارند و آسیبی که میبینند از جنس حیات و ممات و از جنس قرار گرفتن در نقطه فقر است، بسیار آزاردهنده خواهد بود.
راه حل کاهش نااطمینانی در اقتصاد نیست، در سیاست و اجتماع است
*دولت برای مدیریت این شرایط چه گزینههای سیاستی در اختیار دارد؟ کدام سیاستها میتوانند به کنترل اوضاع کمک کنند و کدام تصمیمها ممکن است هزینههای بلندمدتتری به اقتصاد تحمیل کنند؟
مجموعه سیاستها دیگر از حوزه اقتصاد خارج میشوند؛ یعنی دولت باید به یک بسته جامع فکر کند که فراتر از حوزه اقتصادی باشد و برنامههای سیاسی و اجتماعی نیز در آن دخیل باشند.
کلیدواژهای که میتوان به آن در تمام موارد اشاره کرد کاهش «نااطمینانی» است، اما راهحلهای سیاسی و اجتماعی متفاوت از راهحلهای اقتصادی هستند، هرچند همگی به یکدیگر کمک میکنند. در واقع، راهحل اصلی در فضای اقتصاد نیست؛ بیشتر آن در حوزههای سیاسی و اجتماعی است که باید به حرکت اقتصاد کمک کنند.
احتمالاً شاهد خروج شدیدتر سرمایه خواهیم بود
*اگر این وضعیت «نااطمینانی» ادامهدار یا وارد فاز فرسایشی شود، چشمانداز رشد اقتصادی و اشتغال در بخشهای مولد را چگونه میبینید و اقتصاد ایران در کدام نقطه بیشترین آسیبپذیری را دارد؟
به احتمال زیاد، رشد اقتصادی سال 1405منفی خواهد بود. ما پیشتر در اواخر بهار و اوایل تابستان یک ضربه اقتصادی به دلیل جنگ 12 روزه داشتیم و اکنون نیز در میانه زمستان با شوک جدید مواجهیم. بنابراین بعید است رشد اقتصادی مثبت باشد.
نکته اساسی این است که اگر این شرایط در بلندمدت تداوم داشته باشد، مردم ممکن است برای زندگی روزمره خود سازگار شوند یا به برخی امور عادت کنند، اما اثرات واقعی آن بر شاخصهای بلندمدت دیده خواهد شد.
احتمالاً شاهد خروج شدیدتر سرمایه خواهیم بود. در بلندمدت، این وضعیت میتواند نگرانیها درباره کسبوکارها را افزایش دهد. هرچند کسبوکارها مشکلات کوتاهمدت هم دارند، اما منظر کلی داستان تغییر میکند و اگر فقر همراه با تنشهای اجتماعی که پیشتر شاهد آن بودیم افزایش یابد، فضای سیاستگذاری محدودتر میشود و فشارهای اقتصادی بر مردم میتواند از وضعیت فعلی نیز بدتر شود.
