در حالی بازار خودرو هنوز از شوکهای قیمتی ماههای گذشته بازار خارجنشده که نامه اخیر مدیرعامل ایرانخودرو به رئیس اداره نظارت بر ناشران گروه صنعتی و معدنی سازمان بورس و اوراقبهادار، بار دیگر صنعت خودرو را به کانون توجه بازگردانده است. در این نامه، قیمت جدید محصولات تولیدی ایرانخودرو بهصورت رسمی اعلام و مبنای این تغییر نرخها، مصوبه هیاتمدیره گروه صنعتی ایرانخودرو عنوان شدهاست؛ تصمیمی که برای سومینبار، بدون دخالت مستقیم سیاستگذار خودرو و شورایرقابت اتخاذشده و جدول مقایسهای قیمتهای قدیم و جدید نیز بهطور شفاف به سازمان بورس ارائه شدهاست.
بررسی این جدول نشان میدهد؛ قیمت کارخانهای محصولات ایرانخودرو بهطور میانگین49.1درصد افزایش یافتهاست؛ رقمی که در شرایط فعلی اقتصاد ایران، نهتنها یک محاسبه قیمتی ساده تلقی نمیشود، بلکه حامل پیامهای مهمی درباره وضعیت هزینهای صنعت خودرو، آینده قیمتگذاری دستوری و ظرفیت بازار برای جذب شوکهای جدید است. این افزایش قیمت در حالی رخداده که سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان، بهتازگی با اصلاح مجدد قیمت خودرو مخالفت کردهبود، با اینحال دادههای هزینهای و شاخصهای رسمی، تصویر متفاوتی از واقعیت تولید خودرو ارائه میدهند. بررسی بهای نهادههای تولید نشان میدهد؛ از تیرماه سالجاری تا انتهای آذرماه، هزینه تولید خودرو با شتابی بسیار بیشتر از رشد قیمت فروش افزایش یافتهاست.
دادههای رسمی بورسکالا حاکی از آن است که در فاصله تیر تا آذر 1404، قیمت نهادههای اصلی خودروسازی با جهشهای سنگین مواجهشده و مواد اولیه موردنیاز برای تولید خودرو بهطور میانگین 53درصد افزایش قیمت را تجربه کردهاند. این بدان معناست که خودروساز برای تولید یک خودرو با همان سطح کیفیت و تجهیزات تیرماه، اکنون باید بهطور متوسط 53درصد هزینه بیشتری برای خرید مواد اولیه بپردازد، بدون آنکه تغییر محسوسی در مشخصات فنی یا امکانات محصول ایجادشده باشد.این فشار هزینهای در شرایطی بر خودروسازان تحمیل شده که از تیرماه تاکنون، قیمت خودرو تنها یکبار و آنهم در مهرماه، افزایشیافته و آن افزایش نیز برای بسیاری از محصولات کمتر از 10درصد بودهاست. به بیان دیگر، هزینه تمامشده تولید خودرو با سرعتی بسیار بالاتر از قیمت فروش رشد کرده و شکاف میان این دو، از یک ناهماهنگی مقطعی به یک چالش بزرگ خودروسازی تبدیل شدهاست. نتیجه این وضعیت، فشار بر حاشیه سود ناخالص خودروسازان بودهاست؛ حاشیهای که در صورتهای مالی اخیر، نشانههایی از بهبود محدود آن دیده میشد، اما با تداوم رشد هزینهها و محدودیتهای قیمتی، بار دیگر در معرض بازگشت به زیان قرار گرفتهاست.شاخصهای تورمی نیز این تصویر را تایید میکنند.
بر اساس آخرین آمار منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، تورم تولیدکننده بخش خودرو در تابستان سالجاری نسبت به فصل قبل 10.6درصد افزایش یافتهاست. این رشد فصلی که حساسترین شاخص برای سنجش تغییرات آنی قیمت نهادهها محسوب میشود، نشان میدهد هزینههای تولید خودرو حتی در افق کوتاهمدت نیز با شتاب قابلتوجهی در حال افزایش است. افزایش قیمت مواد اولیه، رشد هزینه قطعات وارداتی، بالارفتن هزینه انرژی، دستمزد نیروی کار و هزینههای مالی بنگاهها، همگی در این شاخص منعکس شدهاند؛ عواملی که صنعت خودرو بهشدت به آنها وابسته است و کوچکترین نوسان در هریک، مستقیما بر بهای تمامشده تولید اثر میگذارد.
در مقیاس سالانه، شدت فشار تورمی آشکارتر میشود. تورم تولیدکننده این بخش نسبت به فصل مشابه سالقبل به 33.3درصد رسیدهاست؛ به این معنا که سطح هزینههای تولیدکنندگان خودرو در تابستان امسال بیش از یکسوم بالاتر از تابستان 1403 قرار گرفتهاست. این رقم نشان میدهد شوکهای هزینهای نهتنها مهار نشدهاند، بلکه نسبت به سالگذشته نیز تشدید شدهاند. چنین وضعیتی، ادامه سیاستهای قیمتگذاری دستوری یا اعمال محدودیتهای فروش را به عاملی برای تعمیق شکاف میان هزینه تولید و قیمت فروش تبدیل میکند؛ شکافی که در نهایت خود را بهصورت افزایش زیان انباشته در صورتهای مالی خودروسازان نشان میدهد.
در این میان، تورم سالانه یا میانگین چهار فصل منتهی به تابستان امسال که رقم 30.5درصد را ثبت کرده، شاید مهمترین شاخص برای تحلیل روند هزینهای خودروسازان باشد. این شاخص، تصویری دقیقتر از مسیر تورم در افق بلندمدت ارائه میدهد و عبور آن از مرز 30درصد نشان میدهد افزایش هزینهها در این صنعت را نمیتوان نادیده گرفت. به بیان دیگر، رشد هزینه تولید دیگر صرفا نتیجه عوامل فصلی یا مقطعی نیست، بلکه حاصل تلفیق مجموعهای از متغیرهای کلان از جمله تورم عمومی، تحریمهای اقتصادی، افزایش نرخ ارز، محدودیتهای بینالمللی در انتقال پول و واردات قطعات و همچنین خروج شرکای خارجی خودروسازی از کشور است؛ عواملی که همگی با افزایش نااطمینانی، هزینه تولید خودرو در ایران را بهطور معناداری بالا بردهاند.در چنین بستری، افزایش 49درصدی قیمت محصولات ایرانخودرو، هرچند از منظر مصرفکننده شوکی قابلتوجه تلقی میشود اما از منظر تولیدکننده، تلاشی برای نزدیککردن قیمت فروش به واقعیتهای هزینهای است. با اینحال تجربه سالهای گذشته نشان میدهد؛ چنین تصمیمهایی معمولا با واکنش سیاستگذار خودرو مواجه میشود.
سیاستگذاری که سالهاست با هدف تنظیمبازار، به قیمتگذاری دستوری متوسل شده و نتیجه آن، انباشت زیان در صورتهای مالی خودروسازان بودهاست. اما طبق آخرین آمار منتشرشده در سامانه کدال، زیان انباشته شرکت ایرانخودرو تا پایان آذرماه امسال به 126.1همت رسیدهاست. این رقم در شهریورماه 134.1همت بود و به اینترتیب، در سهماهه پاییز حدود 8همت، معادل 6درصد، از زیان انباشته این شرکت کاسته شدهاست؛ کاهشی که در مقایسه با روند سایر خودروسازان، نشانهای از بهبود نسبی وضعیت مالی ایرانخودرو تلقی میشود، آنهم در شرایطی که دو خودروساز بزرگ دیگر، در همین بازه زمانی با رشد شتابان زیان انباشته مواجه بودهاند.با اینحال، پرسش اصلی آن است که آیا بازار توان جذب افزایش 49درصدی قیمت کارخانهای را دارد یا خیر؟ شواهد نشان میدهد بازار خودرو، بهویژه در بخش خودروهای داخلی، با محدودیت جدی در سمت تقاضا مواجه است. کاهش قدرت خرید خانوارها، رشد هزینههای معیشتی و رکود نسبی در معاملات، همگی از کاهش ظرفیت بازار برای پذیرش شوکهای قیمتی حکایت دارند.
در چنین فضایی، برخی فعالان بازار معتقدند افزایش قیمت جدید ایرانخودرو، بیش از آنکه به رشد قیمتها در بازار آزاد منجر شود، میتواند به کاهش شکاف میان قیمت کارخانه و بازار کمک کند؛ شکافی که در سالهای اخیر، خود به یکی از عوامل اصلی شکلگیری تقاضای سرمایهای و سوداگری در بازار خودرو تبدیل شدهبود.در مقابل، گروهی دیگر بر این باورند که حتی اگر این افزایش قیمت به کاهش شکاف قیمتی منجر شود، اثر روانی آن میتواند انتظارات تورمی را در بازار تشدید کرده و به موج جدیدی از افزایش قیمتها دامن بزند.در نهایت میتوان گفت؛ صنعت خودروی ایران در تلاقی دو مسیر پرچالش قرار گرفتهاست: از یکسو، فشار فزاینده هزینههای تولید که ادامه فعالیت بدون تعدیل قیمت را دشوار میکند و از سوی دیگر، محدودیتهای بازار و سیاستگذاری که امکان انتقال کامل این هزینهها به قیمت فروش را سلب کرده است. در چنین شرایطی، افزایش 49درصدی قیمت محصولات ایرانخودرو نه یک تصمیم ناگهانی، بلکه نتیجه انباشتهشدن فشارهای هزینهای در ماههای گذشته است؛ فشاری که اگر بهصورت تدریجی و منظم مدیریت میشد، شاید امروز به چنین جهشی در قیمتها منجر نمیشد.
تغییرات قیمتی محصولات ایرانخودرو
ایرانخودرو در حالی قیمت جدید محصولات تولیدی خود را روی وبسایت شرکت خود بهروزرسانی کرده که بررسی قیمتی «دنیایاقتصاد» از 26 مدل خودرو حکایت از رشد بهطور میانگین 49.1درصدی دارد. در خردادماه 23درصد و در مهرماه نیز کمتر از 6درصد بود. نگاهی به محصولات تولیدی این گروه خودروساز همچنین نشان میدهد، چند محصول جدید از خانواده تارا اتوماتیک، سورنپلاس، پژو 207 دستی و راناپلاس به فهرست اعلامی اضافه شدهاند که بهای قبلی برای آنها ذکر نشده و بنابراین در محاسبات قیمتی، قیمت آنها لحاظ نشدهاست. در فهرست بهروزرسانی شده شرکت ایرانخودرو، بیشترین افزایش قیمت مربوط به خودروی پژو 207 سقف شیشهای رینگ فولادی است که درحالیکه پیشتر قیمت کارخانهای آن 723میلیونتومان بود؛
در فهرست جدید ایرانخودرو بهای آن به یکمیلیارد و 191میلیونتومان افزایش یافتهاست؛ اینیعنی بهای این خودرو با رشد 468میلیون تومانی معادل 64.7درصدی مواجه شدهاست.در جایگاه دوم رشد قیمت، پژو 207 دستی سقف شیشهای ارتقایافته قرارگرفتهاست. بهای قبلی این خودرو 745میلیونتومان بوده، اما حالا به یکمیلیارد و 211میلیونتومان افزایش یافتهاست. رشد قیمت این خودرو 466میلیونتومان معادل 62.5درصد بودهاست. خودروی دیگری که بیشترین رشد قیمت را نشان میدهد و در رتبه سوم جای گرفتهاست؛ پژو 207 اتوماتیک سقف شیشهای رینگ آلومینیومی است. قیمت این خودرو پیش از این از سوی خودروساز 856میلیونتومان اعلامشده بود، اما در فهرست جدید قیمت آن به یکمیلیارد و 389میلیون تومان رسیدهاست؛ اینیعنی رشد قیمت این خودرو 533میلیونتومان معادل 62.2درصد بودهاست.
در فهرست جدید قیمت محصولات تولیدی ایرانخودرو، تعدادی از خودروها رشد کمتری را نشان میدهند؛ بهگونهای که افزایش قیمت آنها به حدود 36درصد میرسد. خودرویی که کمترین رشد قیمت را بهنام خود ثبت کردهاست؛ راناپلاس ارتقایافته است. این خودرو در فهرست قبلی این خودروساز 675میلیونتومان قیمت خورده بود که حالا بهای آن به 923میلیونتومان افزایش داشتهاست. رشد قیمت این خودرو 248میلیونتومان معادل 36.7درصد بودهاست. خودروی بعدی پژو 207 دستی سقف شیشهای رینگ آلومینیومی است. پیشتر ایرانخودرو بهای این خودرو را 735میلیونتومان درنظر گرفته بود، اما روز گذشته قیمت آن به یکمیلیارد و ششمیلیونتومان رسید؛ این یعنی رشد قیمت این خودرو 271میلیونتومان معادل 36.8درصد بودهاست. بعد از آن نوبت به دناپلاس دستی موتور EF7 رینگ فولادی میرسد که بهای آن از 784میلیونتومان به یکمیلیارد و 81میلیونتومان رسیدهاست؛ این یعنی افزایش قیمت این خودرو 297میلیونتومان معادل 37.8درصد بودهاست.
