ارقام عملکرد دو پتروشیمی بورسی تولیدکننده این محصول نشان میدهد اگرچه صنعت با افت محسوس در حجم تولید مواجه شده، اما توانسته از مسیر افزایش سهم صادرات و رشد نرخهای ریالی، افت سمت عرضه را تا حد زیادی جبران کند. در واقع، پلیبوتادین به نمونهای روشن از صنعتی تبدیل شده که در شرایط محدودیت تولید، به جای تمرکز صرف بر افزایش تناژ، به دنبال حداکثرسازی ارزش فروش حرکت کرده است. رشد چشمگیر درآمد صادراتی در کنار کاهش تدریجی فروش داخلی، بیانگر تغییر استراتژی شرکتها به سمت بازارهایی با حاشیه سود بالاتر است؛ تغییری که بیش از هر چیز از شکاف میان قیمتهای ریالی داخل و نرخهای متاثر از دلار در بازارهای جهانی ناشی میشود.
از بوتادین تا لاستیک
پلیبوتادین رابر به عنوان یکی از استراتژیکترین لاستیکهای مصنوعی جهان، نقش کلیدی در صنایع تایر، خودرو و پلاستیکهای مهندسی ایفا میکند. این محصول که از بوتادین مشتق میشود، امروز در قلب زنجیره ارزش پتروشیمی قرار دارد و بازار جهانی آن به شدت تحتتاثیر ظرفیت تولید کشورهای آسیایی و شرکتهای بزرگ چندملیتی است. بررسی زنجیره ارزش و نقشه تجارت جهانی پلیبوتادین، تصویری روشن از جایگاه این محصول در اقتصاد صنعتی جهان ارائه میدهد.
پلیبوتادین رابر یا PBR یک الاستومر مصنوعی است که از پلیمریزاسیون بوتادین تولید میشود. بوتادین یکی از محصولات جانبی مهم فرآیند کراکینگ بخار در واحدهای پتروشیمی است؛ طوری که خوراکهایی نظیر اتان، پروپان، نفتا یا میعانات گازی به الفینها و ترکیبات سبکتر شکسته میشوند.
پس از تامین بوتادین، مرحله پلیمریزاسیون آغاز میشود. پلیبوتادین به دلیل خاصیت ارتجاعی بالا، مقاومت مناسب در برابر سایش و توان تحمل تنشهای دینامیکی، جایگاه ویژهای در صنعت تایر دارد. حدود 70 درصد مصرف جهانی این محصول به تولید تایر خودروهای سواری، باری و صنعتی اختصاص دارد. در این صنعت، پلیبوتادین به تنهایی یا در ترکیب با لاستیک طبیعی و لاستیک استایرن بوتادین استفاده میشود تا دوام، چسبندگی و عمر مفید تایر افزایش یابد.
وضعیت بازار پلیبوتادین رابر در ایران
آمار عملکرد دو پتروشیمی بورسی تولیدکننده پلیبوتادین رابر نشان میدهد که این صنعت در دیماه 1404 با وجود افت محسوس در حجم تولید، همچنان توانسته از مسیر رشد صادرات و افزایش نرخهای ریالی، سطح درآمد خود را ارتقا دهد. ترکیب کاهش عرضه، تغییر جهت فروش به سمت بازارهای خارجی و رشد نرخ ارز، سه متغیر کلیدی هستند که نقشه جدید درآمدزایی پلیبوتادین را ترسیم کردهاند.
براساس دادههای منتشرشده، تولید کل صنعت پلیبوتادین رابر که حاصل عملکرد دو پتروشیمی بورسی است، در دیماه 1403 حدود 6 هزار و 277 تن بوده است. این رقم در آذر 1404 به 6 هزار و 34 تن رسید و در دیماه 1404 با افت قابلتوجهی به 5هزار و 527 تن کاهش یافت. مقایسه دیماه 1404 با دیماه سال قبل نشان میدهد تولید این محصول حدود 12درصد افت داشته و نسبت به ماه گذشته نیز کاهش 8درصدی را ثبت کرده است.
نکته مهم آن است که افت تولید لزوما به معنای افت درآمد نبوده و بررسی آمار فروش و ارزش فروش نشان میدهد صنعت توانسته از مسیرهای جایگزین، اثر این کاهش را تا حدی خنثی کند.
در بخش فروش، تناژ صادرات کل صنعت از 2هزار و 280 تن در دیماه 1403 به 3هزار و 424 تن در دیماه 1404 رسیده است. این رشد معادل 50 درصد افزایش نسبت به مدت مشابه سال قبل است. با این حال، در مقایسه با آذر 1404 که صادرات 3هزار و 789 تن بوده، افت 10 درصدی مشاهده میشود.
در مقابل، فروش داخلی روندی کاهشی داشته است. تناژ فروش داخلی از 3هزار و 365 تن در دیماه 1403 به 2 هزار و 992 تن در دیماه 1404 کاهش یافته که بیانگر افت 11 درصدی نسبت به سال قبل و کاهش 19درصدی نسبت به ماه گذشته است. مجموع این تحولات باعث شده تناژ فروش کل صنعت در دیماه 1404 به 6 هزار و 416 تن برسد. این رقم در مقایسه با دیماه 1403 که 5 هزار و 645 تن بوده، رشد 14درصدی را نشان میدهد، اما نسبت به آذر 1404 با فروش 7هزار و 488 تن، کاهش 14 درصدی را تجربه کرده است.
این اعداد نشان میدهد که با وجود افت تولید، صنعت توانسته با مدیریت موجودی و تمرکز بر صادرات، سطح فروش خود را در مقیاس سالانه افزایش دهد. به بیان دیگر، شکاف میان تولید و فروش از طریق کاهش موجودی انبارها و اولویتبخشی به بازارهای صادراتی پر شده است. ارزش صادرات کل صنعت پلیبوتادین رابر از 227میلیارد تومان در دیماه 1403 به 444میلیارد تومان در دیماه 1404 رسیده است. این رشد 95 درصدی، مهمترین موتور افزایش درآمد صنعت محسوب میشود. علاوه بر این، ارزش صادرات نسبت به آذر 1404 نیز 39 درصد افزایش یافته که نشاندهنده بهبود نرخهای فروش است.
در مقابل، ارزش فروش داخلی از 329میلیارد تومان در دیماه 1403 به 318میلیارد تومان در دیماه 1404 کاهش یافته و افت 3درصدی را ثبت کرده است. همچنین نسبت به ماه قبل نیز کاهش 15درصدی در ارزش فروش داخلی مشاهده میشود.
با وجود این افت در بازار داخل، ارزش فروش کل صنعت از 556میلیارد تومان در دیماه 1403 به 761میلیارد تومان در دیماه 1404 افزایش یافته و رشد 37درصدی را به ثبت رسانده است. این رقم نسبت به آذر 1404 نیز 10 درصد بالاتر است.
نکته کلیدی آن است که بخش قابلتوجهی از این رشد ارزش فروش، نه از محل افزایش حجم فروش، بلکه ناشی از رشد نرخهای ریالی در پی افزایش نرخ دلار در یک سال اخیر بوده است. افزایش نرخ ارز باعث شده درآمد حاصل از صادرات با شتاب بیشتری رشد کند و حتی کاهش نسبی تناژ در برخی بخشها را پوشش دهد.
کنار هم قرار دادن سه متغیر تولید، فروش و درآمد نشان میدهد صنعت پلیبوتادین رابر وارد فاز جدیدی از مدیریت عملیات شده است. از یکسو، افت تولید میتواند زنگ هشداری برای پایداری عرضه در ماههای آینده باشد. از سوی دیگر، افزایش سهم صادرات در سبد فروش نشان میدهد شرکتها به دنبال حداکثرسازی درآمد از بازارهایی هستند که بازدهی بالاتری دارند.
در واقع، رابطه میان این سه متغیر به این شکل قابل ترسیم است که کاهش تولید با افزایش بهرهوری در فروش و تمرکز بر صادرات جبران شده و رشد نرخ ارز نیز به عنوان یک اهرم بیرونی، درآمد ریالی صنعت را تقویت کرده است.
اگر این روند در ماههای آینده ادامه یابد، پایداری سودآوری صنعت بیش از هر چیز به توان شرکتها در تثبیت سطح تولید و تامین پایدار خوراک وابسته خواهد بود؛ چرا که اتکای بیش از حد به رشد نرخ ارز، استراتژی بلندمدتی محسوب نمیشود و در صورت ثبات یا کاهش نرخ دلار، افت تولید میتواند مستقیما خود را در سودآوری نشان دهد.
