اسرائیل از شکاف فزاینده میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی، متضرر خواهد شد. کارشناسان اسرائیلی میگویند اتفاقات اخیر بین امارات و عربستان میتواند توان بازیگران خارجی، از جمله اسرائیل، برای تکیه بر رهبری هماهنگ سعودی-اماراتی بهعنوان ستون فقرات ابتکارات منطقهای را تضعیف کند. در واقع شکاف میان این دو شرایط اسرائیل برای بسیج عربستان و امارات پشت ابتکارات مشترک دیپلماتیک، اقتصادی یا امنیتی را پیچیدهتر میکند؛ حتی اگر روابط دوجانبه با هر یک از آنها برای تلآویو دستنخورده باقی بماند.
المانیتور در گزارشی نوشت: سالها رقابت پنهان میان عربستان و امارات بر سر نفوذ منطقهای و ژئوپلیتیک گستردهتر، طی شش ماه گذشته به مجموعهای از میدانهای نبرد دیپلماتیک، از جمله در یمن، سودان و سومالی تبدیل شده است. کارشناسان اسرائیلی هشدار دادند که تنشهای رو به افزایش میان دو طرف میتواند به پروندههای منطقهای دیگر، از جمله غزه و سوریه، سرایت کند و همچنین بر گسترش توافقهای 2020 ابراهیم تأثیر بگذارد.
شکافی که به نفع ایران تمام میشود
بنا بر ادعای نویسنده گزارش، این شکاف، کار اسرائیل را برای ایجاد جبههای منطقهای و متحد علیه ایران دشوارتر میکند. وقتی ریاض و ابوظبی با هم رقابت میکنند، ابتکارات مشترک دیپلماتیک، اقتصادی و امنیتی در قبال تهران کندتر و مشروطتر میشود و این امر به ایران امکان میدهد ریاض و ابوظبی را در برابر یکدیگر بازی دهد.
این شکاف آشکار همچنین به ایران علامت میدهد که محور ضد ایران ضعیفتر و دچار حواسپرتی شده و فشار ناشی از همسویی اسرائیل و ایالات متحده کاهش یافته است. این شکاف همچنین حوثیها در یمن را تقویت میکند و به تهران فرصتهایی برای بهبود روابطش با ریاض میدهد.
تغییر راهبرد منطقهای عربستان
در 30 دسامبر، عربستان شهر بندری مکلا در یمن را بمباران کرد و اعلام داشت محمولهای از سلاح که برای شورای انتقالی جنوب در نظر گرفته شده بود، از امارات وارد شده است. پس از مطالبات عربستان، امارات نیز نیروهای باقیمانده خود را از یمن خارج کرد.
در سودان، در 22 ژانویه، عربستان و ایالات متحده پیشنهاد جدیدی برای آتشبس به ارتش سودان ارائه کردند. این ابتکار مشترک امارات را کنار گذاشت، هرچند ابوظبی طی دو سال گذشته بخشی فعال از تلاش چندملیتی برای برقراری آتشبس بوده است. در آوریل 2024، امارات در کنفرانس اهداکنندگان پاریس برای سودان، 100 میلیون دلار برای کمکهای بشردوستانه و حمایت از برنامههای غیرنظامی متعهد کرد. امری که مشارکت دیپلماتیک و مالی پیشین آن را برجسته میکند و حذفش از ابتکار آتشبس را قابلتوجهتر میسازد.
سومالی هم در 12 ژانویه تمامی توافقهای خود با امارات، از جمله قراردادهای همکاری بندری و دفاعی را لغو کرد؛ آن هم به دلیل حمایت ابوظبی از منطقه جداشده سومالیلند. امارات سالها در سومالیلند فعال بوده، اما آن را بهطور رسمی بهعنوان یک دولت مستقل به رسمیت نشناخته است. با این حال، پس از آنکه اسرائیل بهعنوان متحد نزدیک ابوظبی، رسماً سومالیلند را به رسمیت شناخت، سومالی تصمیم گرفت امارات را مجازات کند.
در دو دهه گذشته، امارات سیاست خارجی فعال و جسورانهای در پیش گرفته است. موران زاگا، پژوهشگر دانشگاه حیفا، به المانیتور گفت این رویکرد فعال نهتنها در منطقه بلکه در سراسر آفریقا نیز اجرا میشود. در مقابل، عربستان که بهطور سنتی بازیگری با دیپلماسی سطح بالا بوده، تنها در ماههای اخیر حضور عملیاتیتری در میدان پیدا کرده است. به گفته زاگا، این تغییر راهبردی و رقابت بر سر رهبری ابتکارات منطقهای در قلب درگیریهای اخیر با امارات قرار دارد.
به برآورد زاگا، تغییر راهبردی عربستان و رقابت فزایندهاش با امارات، ریاض را به تعمیق و گسترش روابط با آنکارا و دوحه سوق داده است. او گفت: بحران میان دو کشور به این معناست که عربستان هرچه بیشتر به کشورهایی مانند ترکیه، قطر یا شورای رهبری ریاستجمهوری (PLC) در یمن روی میآورد. در واقع، سفر 3 فوریه رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، به ریاض نشاندهنده نزدیکی رو به رشد میان دو کشور بود.
نگرانیهای اسرائیل
یک دیپلمات ارشد اسرائیلی به شرط ناشناس ماندن به المانیتور گفت: منافع اسرائیل در این است که عربستان و امارات برای تقویت رهبری معتدلتر و عملگراتر در منطقه همکاری کنند و عربستان اقداماتی برای تثبیت صحنه منطقهای ما اتخاذ کند. او افزود رقابت میان دو کشور ممکن است به این معنا باشد که حتی اگر مرحله دوم طرح دونالد ترامپ برای غزه پیش برود و اسرائیل از نوار غزه خارج شود، عربستان در مسیر نزدیکی روابط گام برندارد و به توافقهای ابراهیم نپیوندد.
یوئل گوزانسکی، پژوهشگر ارشد و رئیس حوزه مطالعات خلیج فارس در مؤسسه مطالعات امنیت ملی، توضیح داد که در مورد عربستان، اسرائیل عمدتا نگران سه موضوع است: روابط فزاینده آن با ترکیه و قطر، تمایلش به ایفای نقش در غزه و دخالتش در سوریه.
او گفت برخی مفسران اسرائیلی استدلال کردهاند که اسرائیل باید در بحران میان امارات و عربستان جانب یکی را بگیرد، یعنی کنار ابوظبی بایستد. از نظر این مفسران، نزدیکی عربستان با ترکیه و قطر به معنای حمایت مستقیم یا غیرمستقیم از جنبش اخوانالمسلمین است.
در 27 ژانویه، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در گفتوگو با خبرنگاران به احتمال عادیسازی روابط اسرائیل و عربستان اشاره کرد و گفت: ما نزدیکی آنها [عربستان] با قطر و ترکیه را دنبال میکنیم. انتظار داریم کسانی که به عادیسازی روابط با ما علاقهمندند، خود را با ایدئولوژیای که در پی خلاف صلح است، همسو نکنند.
گوزانسکی برآورد کرد که هرچند اسرائیل ممکن است از نزدیکی فزاینده عربستان با ترکیه و قطر نگران باشد، اما این نزدیکی نه از سر ایدئولوژی بلکه ناشی از اقتصاد و امنیت است. او تاکید کرد عربستان از اخوانالمسلمین حمایت نمیکند، بلکه مایل است مشارکتها و ائتلافهایی را که در خدمت منافع ریاض است، حتی با کشورهایی دارای سیاستهای اسلام سیاسی، برقرار کند.
زاگا افزود ترکیه نقش کلیدی در دستیابی به آتشبس میان اسرائیل و حماس داشته و به دنبال مشارکت در بازسازی غزه است. دعوت ترامپ از رهبران ترکیه و قطر برای عضویت در هیأت صلح غزه نشان میدهد او نیز خواهان نقش فعال این دو کشور در روند بازسازی است. به گفته او، نزدیکی با رهبری ترکیه و قطر میتواند به عربستان کمک کند در اجرای مرحله دوم طرح صلح ترامپ فعالتر شود.
افزایش نقش عربستان در غزه نیز رقابتش با امارات را نشان میدهد. در جریان جنگ غزه، امارات با تشویق آمریکا و اسرائیل در کمکهای بشردوستانه به ساکنان غزه نقش پررنگی داشت؛ برای مثال، در اوت گذشته کانالی برای انتقال آب شیرینشده از ایستگاههای سیار نصبشده در مصر به منطقه رفح ایجاد کرد. دو ماه بعد، سعودیها پروژهای تقریبا مشابه را با نصب ایستگاههای آبشیرینکن در نوار غزه آغاز کردند.
این منبع دیپلماتیک اسرائیلی گفت: اسرائیل در اصل با سرمایهگذاری سعودیها در غزه و مشارکت در بازسازی آن مخالفتی ندارد.» با این حال، او افزود اسرائیل مایل نیست به دلیل رقابت، امارات از غزه کنار گذاشته شود و هرگونه مشارکت هماهنگ سعودی-ترکی-قطری در آنجا را رد خواهد کرد.
این هماهنگی سهجانبه همچنین اسرائیل را در جبهه سوریه نگران میکند. ترکیه و قطر در قبال دولت دمشق موقعیت قدرتمندی دارند. از آنجا که عربستان به دنبال کسب نفوذ در سوریه است، با هر دو کشور در آنجا همکاری میکند. در دیدار 3 فوریه در ریاض، اردوغان و محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، توافق کردند که دو کشور در پروژههای ساختوساز در سوریه همکاری کنند. همزمان، عربستان و قطر بدهی 15.5 میلیون دلاری سوریه به بانک جهانی را پرداخت کردند.
اسرائیل نباید دخالت کند
گوزانسکی خاطرنشان کرد که اسرائیل بخشی از این رقابت نیست و نباید هم وارد آن شود؛ اما عربستان، اسرائیل را به همکاری با امارات علیه ریاض متهم کرده است. به گفته او، این اتهامها مبنی بر تبانی اسرائیل با امارات علیه منافع سعودی در شبکههای اجتماعی و روزنامههای محلی دیده شده است.
در واقع، روابط اسرائیل و عربستان از پیش نیز به دلیل سیاستهای دولت نتانیاهو در غزه، کرانه باختری و کوه معبد پیچیده بوده است. نزدیکی روابط که در ماههای پیش از حمله 7 اکتبر 2023 حماس دیده میشد، عملا با جنگ غزه از میان رفت. گوزانسکی گفت: با حملات به حوثیها و یمن، به ایران و در قطر، اکنون در عربستان از اسرائیل بهعنوان قلدر محله یاد میشود.
