ناترازی گاز؛ ریسک بزرگ صنعت پتروشیمی

در دوره‌های اوج محدودیت، خوراک تحویلی به برخی مجتمع‌ها بین 20 تا 40 درصد کاهش یافته است؛ کاهشی که در بعضی ماه‌های سرد سال افتی در حدود 10 تا 15درصد در تولید محصولات گازپایه ایجاد کرده است. این اعداد در نگاه اول ممکن است چندان بزرگ به نظر نرسند، به‌ویژه آنکه شرکت‌ها معمولا تلاش می‌کنند در مقیاس سالانه بخشی از این افت را جبران کنند. افزایش تولید در ماه‌های گرم‌تر، به تعویق انداختن تعمیرات اساسی به دوره‌های کمبود گاز و استفاده حداکثری از ظرفیت در نیمه نخست سال از جمله راهکارهایی است که صنعت برای مدیریت این وضعیت به کار می‌گیرد.

با این حال، اثر اصلی ناترازی گاز را نباید فقط در ارقام تولید جست‌وجو کرد. مساله مهم‌تر، کاهش سطح اطمینان عملیاتی در صنعت است. وقتی مجتمع پتروشیمی نمی‌تواند با قطعیت بداند که در زمستان چه میزان خوراک دریافت خواهد کرد، برنامه‌ریزی تولید از حالت پایدار خارج می‌شود و به یک برنامه‌ریزی مشروط و پرریسک تبدیل می‌شود. این وضعیت نه‌تنها بهره‌وری را کاهش می‌دهد، بلکه هزینه‌های عملیاتی را نیز افزایش می‌دهد. توقف‌های ناخواسته واحدها یکی از مهم‌ترین پیامدهای این شرایط است. هر بار کاهش خوراک به معنای کاهش بار عملیاتی یا حتی توقف کامل برخی واحدهاست و راه‌اندازی مجدد این واحدها نیز خود هزینه‌بر، زمان‌بر و همراه با ریسک فنی است. افزایش مصرف انرژی در دوره راه‌اندازی، استهلاک تجهیزات، احتمال بروز ناپایداری در فرآیند تولید و نیاز به تنظیم مجدد شرایط عملیاتی، همگی هزینه‌هایی هستند که در آمار رسمی تولید کمتر دیده می‌شوند، اما در واقعیت بر سودآوری شرکت‌ها اثر مستقیم دارند. در کنار هزینه‌های عملیاتی، ناترازی گاز برنامه‌ریزی صادرات را نیز با عدم قطعیت مواجه می‌کند.

بازار جهانی محصولات پتروشیمی، به‌ویژه در حوزه متانول و اوره، بازاری رقابتی است که در آن پایبندی به زمان تحویل و ثبات عرضه اهمیت زیادی دارد. وقتی تولیدکننده نمی‌تواند با اطمینان درباره حجم تولید ماه‌های زمستان تصمیم بگیرد، ناچار است در قراردادهای صادراتی محتاطانه‌تر عمل کند یا ریسک جریمه‌های تاخیر و عدم تحویل را بپذیرد. این مساله در بلندمدت می‌تواند جایگاه تجاری شرکت‌ها را نیز تضعیف کند. از این منظر، حتی اگر افت تولید سالانه در ظاهر محدود باشد و بخشی از آن در طول سال جبران شود، تداوم ناترازی گاز در عمل ریسک پایداری برای صنعت پتروشیمی ایجاد می‌کند؛ ریسکی که هم بر هزینه تولید اثر می‌گذارد، هم بر قدرت برنامه‌ریزی و هم بر اعتبار تجاری. به بیان دیگر، مساله فقط چند درصد کاهش تولید نیست، بلکه کاهش قابلیت پیش‌بینی و افزایش نااطمینانی در یکی از مهم‌ترین صنایع ارزآور کشور است. اگر این روند ادامه پیدا کند، صنعت ناچار خواهد بود بخشی از مزیت رقابتی خود را نه به دلیل ضعف فنی یا مدیریتی، بلکه به‌دلیل محدودیت در تامین خوراک از دست بدهد. از همین رو، حل ناترازی گاز دیگر فقط یک مساله انرژی نیست، بلکه مستقیما به پایداری تولید، امنیت صادرات و آینده صنعت پتروشیمی کشور گره خورده است.

* کارشناس حوزه پتروشیمی