فعالان بازار میگویند که تولید آجیل و خشکبار در کشور همچنان مناسب است و کمبودی در زنجیره تامین وجود ندارد، اما مشکل اصلی بازار کمبود مشتری و افت قدرت خرید خانوارهاست. افزایش بیرویه نرخ ارز، هزینههای بالای حملونقل و قیمت بالای نهادههای کشاورزی، باعث شده قیمت نهایی کالاها به سطحی برسد که حتی خریداران سنتی هم توان پرداخت آن را نداشته باشند. بسیاری از مغازهداران و فروشندگان، با وجود آنکه سود قانونی آنان 12درصد است، مجبورند با 4 تا 8درصد سود، کالاهای خود را به فروش برسانند تا بتوانند هزینههای جاری و چکهای بانکی خود را تامین کنند.
با توجه به افزایش هزینهها و کاهش قدرت خرید، بسیاری از خانوارها ترجیح میدهند که خرید آجیل و خشکبار را به حداقل برسانند یا اصلا نخرند. یعنی آجیل از سنت سفره هفتسین و یکی از سینیهای اصلی پذیرایی مهمانان در عید حذف میشود. این موضوع، زنجیره تامین و اقتصاد داخلی را تحت فشار قرار داده و فعالان بازار هشدار میدهند که بدون ایجاد راهکارهای پایدار اقتصادی، تقاضای واقعی برای این کالاها بیش از پیش کاهش خواهد یافت. کارشناسان معتقدند که رونق گرفتن اقتصاد خانوارها، افزایش درآمد و کاهش تورم، تنها راهکار موثر برای بازگرداندن قدرت خرید و افزایش تقاضا در بازار آجیل و خشکبار است.
همزمان، نزدیک شدن به ایام نوروز و شب یلدا، فشار بر بازار را بیشتر کرده است. تقاضای سنتی برای آجیل و خشکبار، به دلیل اهمیت فرهنگی و جایگاه آن در مراسم خانوادگی، معمولا در این بازه زمانی افزایش مییابد، اما امسال رکود و کاهش قدرت خرید خانوارها، باعث شده است که حجم معاملات کاهش قابلتوجهی پیدا کند. فعالان بازار معتقدند که بدون اصلاحات بنیادی در اقتصاد، سیاستهای موقت و فشارهای تعزیراتی نمیتوانند مشکل کمبود مشتری را حل کنند و تنها اثر آن، انباشت کالا و ایجاد فضای روانی منفی در بازار است.
به طور کلی، وضعیت بازار آجیل و خشکبار نشان میدهد که فاصله میان قیمت تولیدکننده، هزینههای عملیاتی و قدرت خرید مصرفکننده، بیش از همیشه گسترده شده است و این شکاف به رکود قابلتوجه در فروش و کاهش توانایی خانوارها برای تامین اقلام ضروری منجر شده است.
نبود خریدار آجیل شب عید
فعالان بازار خشکبار و آجیل کشور با اشاره به وضعیت تولید و بازار این محصولات میگویند که تولید در کشور مناسب است، اما بازار با افت تقاضا و کمبود مشتری مواجه است و مردم توان خرید کافی ندارند. آنها تاکید میکنند که قیمتگذاری نباید تنها با توجه به قدرت خرید مردم صورت گیرد، چراکه کشاورزان و کسبه نیز باید نتیجه زحمات خود را ببینند و سود قانونی کسبه به دلیل فشارهای اقتصادی و تعزیراتی کاهش یافته است. این فعالان با اشاره به گستردگی بازارهای صادراتی پسته و آجیل ایرانی در دنیا، تصریح میکنند که به دلیل سیاستهای نادرست تجاری، این بازارها نیز درحال ازدست رفتن است. بر این اساس علیرضا ارزانی ممقانی، رئیس کارگروه آجیل و خشکبار اتاق اصناف ایران، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» گفت: درحال حاضر تولید آجیل و خشکبار در کشور مناسب ارزیابی میشود، اما بازار آن خیر. در واقع هیچ کمبودی در بازار آجیل و خشکبار در کشور وجود ندارد و مشکل اصلی کمبود مشتری است.
او ادامه داد: میزان تقاضا به حدی افت کرده است که مغازهداران نسبت به سال گذشته با افت 100 درصدی مواجه شدهاند. موضوع اصلی آن است مردم پول کافی برای خرید آجیل و خشکبار، حتی برای مناسبتهای سنتی کشور، ندارند. برخی میگویند که نوع قیمتگذاری باید تغییر کند. بحث آن نیست که قیمتگذاری را چطور انجام دهیم، چراکه هزینه زندگی کشاورز و زنجیره تامین محصولات خشکبار و آجیل، مانند سال گذشته نیست. در نتیجه نمیتوان طی یک سال تغییراتی در قیمتها اعمال نکرد.
رئیس کارگروه آجیل و خشکبار اتاق اصناف ایران توضیح داد: در قیمتگذاری اقلام خوراکی باید همه جوانب را درنظر گرفت. گرچه قدرت خرید مردم در فرآیند تعیین قیمتها مهم است، اما کشاورز و کسبه نیز باید نتیجه زحمات خود را ببینند. البته باید اشاره کرد که کسبهای که سود قانونی آنها 12درصد است، اکنون با 4الی 8درصد سود، کالاهای خود را میفروشند تا فقط بتوانند بار خود را رد و چکهای خود را پاس کنند. اصل موضوع آن است که مردم پول ندارند، مشکلدرصد سود فروشندگان نیست. هنگامی که افزایش قیمت نسبت به سال گذشته 100 الی 110درصد بوده، با رفتارهای تعزیراتی و قیمتگذاری دستوری بازار به تعادل نمیرسد.
ارزانی ممقانی گفت: در بازار دو مقوله در بحث فروش وجود دارد؛ گرانی و گرانفروشی. در کشور گرانی اتفاق افتاده است، اما فروشندگان نمیتوانند جنس خود را گرانتر بفروشند، چراکه تقاضا وجود ندارد. در واقع مشتری نیست که کالایی را گرانتر بخرد. در نتیجه باید کار ریشهای انجام شود. با رفتارهای تعزیراتی و تخفیفهای مقطعی نمیتوان در راستای حل مشکلات قدم برداشت. اقتصاد کشور باید رونق بگیرد، درآمد مردم بالا برود تا بتوانند خرید کنند.
بازارهای مقصد آجیلهای ایرانی
رئیس کارگروه آجیل و خشکبار اتاق اصناف ایران در ادامه افزود: این رفتارهای تعزیراتی طی سالهای اخیر آسیبهای فراوانی به بازار وارد کرده است. در صورت وقوع این رفتارها، مغازهدار جنس خود را پنهان و در انبار نگهداری میکند. در حالی که باید فراوانی دیده شود تا احساس کمبود ایجاد نشود. هنگامیکه وارد مغازهای میشوید که قفسههای آن پر است، از خرید خود حس آرامش میگیرید. اما اگر از یک کالا فقط دو عدد باشد، حس قحطی ایجاد میشود و مشتری بهجای یک قلم کالا، دو قلم خریداری میکند. او تاکید کرد: مفهوم بازرسی در دنیا یعنی راهنمایی برای رفع ایراد.
سپس اگر ایرادات رفع نشد، برخورد صورت میگیرد، اما در ایران بازرسی یعنی خطر، جریمه و تعطیلی مغازهها. نتیجه این عملکرد نیز معکوس بوده و گرانی از بین نرفته است.ارزانی ممقانی در بررسی بازارهای صادراتی آجیل و خشکبار گفت: بازارهای صادراتی نیز به دلیل سیاستگذاریهای سازمان توسعه تجارت آسیبهای فراوانی را متحمل شد. بسیاری از صادرکنندگان آجیل، خشکبار و خرما بهخاطر بسته شدن کارتهای بازرگانی صدمه دیدند. کارتهایی که پیش از این یک میلیون دلار اعتبار داشتند، به 100هزار دلار کاهش یافتند و سپس مسدود شدند. در نتیجه تجار میوه، خرما و دیگر محصولات متضرر شدند، بهخصوص در آستانه ماه رمضان که فرصت صادرات خرما بود.
صادرات خرما افت زیادی داشته و خرماها در سردخانهها ماندهاند. ایران تولیدکننده بزرگ خرماست و کشورهای مسلمان در ماه رمضان مصرف بالایی دارند، اما صادرات ما کاهش یافته است. این یعنی خودتحریمی. در واقع در حال حاضر با تصمیمات غیرکارشناسی، صادرات قفل شده است.رئیس کارگروه آجیل و خشکبار اتاق اصناف ایران در پایان تاکید کرد: پیش از این، آجیل و خشکبار به اروپا، آفریقا، هند، چین و کشورهای همسایه صادر میشد. بخش زیادی از صادرات به ترکیه و امارات میرفت و از آنجا بهصورت صادرات مجدد انجام میشد، اما حال بازارهای این کشورها نیز درحال از دست رفتن است. برای کشوری که جزو بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان آجیل و خشکبار دنیاست، این موضوع که مردم دغدغه تامین خشکبار داشته باشند، قابل قبول نیست.
اقتصاد کشور باید رونق بگیرد، خانوادههای ایرانی وضعیت بهتری داشته باشند و مردم بتوانند در طول سال از خشکبار استفاده کنند، نه تنها در شب یلدا و عید نوروز. در پایان باید به این نکته اشاره کرد که بر اساس اظهارات کارشناسان و فعالان حوزه خشکبار و آجیل، وضعیت فعلی بازار آجیل و خشکبار نه تنها به دلیل قیمتهای بالا، بلکه به علت ضعف سیاستگذاری و عدمهماهنگی بین تولیدکنندگان، توزیعکنندگان و دولت، بحرانی شده است. اکنون با توجه به ماه رمضان و نزدیک شدن ایام نوروز، فشار بر خانوارها بیشتر شده و بسیاری از خانوارها از خرید آجیل و خشکبار صرف نظر میکنند یا مقدار خرید آن را کاهش میدهند. این امر باعث رکود در فروش و کاهش گردش سرمایه در بازار شده است.
از سوی دیگر، مغازهداران با احتیاط فروش میکنند تا ضرر نکنند. همین امر باعث میشود که کالاها در انبارها باقی بمانند و قفسهها خالی به نظر برسند، موضوعی که باعث ایجاد حس کمبود در ذهن مصرفکننده میشود. کارشناسان بر این باورند که تنها با ایجاد اصلاحات ساختاری در اقتصاد، افزایش درآمد خانوارها و کنترل واقعی تورم، میتوان بازار آجیل و خشکبار را به تعادل رساند. در غیراین صورت، تقاضای سنتی خانوارها در ایام خاص مانند شب یلدا و عید نوروز نیز به میزان چشمگیری کاهش خواهد یافت و تولیدکنندگان و صادرکنندگان، با مشکل جدی مواجه خواهند شد. به گفته فعالان، اگر اقتصاد کشور و قدرت خرید مردم رونق نگیرد، حتی بازارهای صادراتی نیز دچار آسیب شده و ظرفیتهای ایران در این حوزه به تدریج از دست میرود.
