فقدان برنامهریزی در کاخ سفید
روزنامه فایننشال تایمز به تاریخ پنجم مارس به نقل از یک سناتور ارشد کنگره آمریکا که در جریان اهداف جنگ علیه ایران قرار گرفته گزارش داد که دولت ایالات متحده هیچ نشانهای مبنی بر برنامهریزی برای آینده عملیات نظامی خود در ایران ارائه نکرده است. مارک وارنر، سناتور ویرجینیا، در مصاحبهای با این روزنامه گفت: «من از هیچ یک از جلسات توجیهی مقامات کاخ سفید، هیچ توضیحی در مورد اینکه مرحله دوم چه خواهد بود، دریافت نکردهام.» فایننشال تایمز گزارش داد که وارنر، بهعنوان دموکرات ارشد کمیته اطلاعات سنا، عضوی از «گروه هشتنفره» است، گروهی منتخب از رهبران کنگره که در مورد مسائل مهم امنیت ملی، جلسات توجیهی اطلاعاتی سطح بالا دریافت میکنند.
فایننشال تایمز در ادامه نوشت: هشدار وارنر در شرایطی مطرح میشود که جنگ در خاورمیانه در حال گسترش است و سفارتخانهها و پایگاههای نظامی، زیرساختهای انرژی و منابع ایالات متحده در سراسر منطقه هدف حمله تلافیجویانه ایران قرار گرفتهاند. این در حالی است که مارکو روبیو، وزیر امور خارجه و جان راتکلیف، مدیر سیآیای، سه روز قبل از دستور دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا برای شروع جنگ علیه ایران، تلاش کردند توضیحاتی را به گروه هشتنفره کنگره ارائه دهند. وارنر در این رابطه گفت که پیش از آنکه درگیریها روز شنبه آغاز شود، جامعه اطلاعاتی ایالات متحده در این فکر بود که اگر حملهای صورت بگیرد، چه سناریوهایی پیش رو قرار خواهد گرفت. گزارش مذکور افزود که تلاش قانونگذاران دموکرات برای جلوگیری از اقدام نظامی بیشتر ترامپ در ایران بدون تایید کنگره، روز چهارشنبه در سنا شکست خورد و سناتورهای جمهوریخواه به جز یک نفر به قطعنامه اختیارات جنگی که با هدف مهار قدرت رئیسجمهور ارائه شده بود، رای منفی دادند.
این روزنامه انگلیسی در ادامه نوشت: نکته مهم در عین حال اینجاست که حتی جمهوریخواهان کنگره نیز به طور خصوصی در مورد تصمیمگیری دولت آمریکا ابراز تردید کردهاند و این سوال را مطرح کردهاند که آیا کاخ سفید به اندازه کافی به پایان بازی فکر کرده یا پیامدهای جنگی را که آغاز کرده، پیشبینی کرده است یا خیر. یکی از اعضای جمهوریخواه کنگره در این رابطه به فایننشال تایمز گفت: «مشخص نیست که برنامه ترامپ در بلندمدت چیست و چه تصمیماتی طی روزهای آتی خواهد گرفت. نمیدانم که آیا ترامپ به آینده این تحولات فکر کرده است یا خیر.» این در حالی است که ادامه تنشها مسیر کشتیرانی به خلیج فارس از طریق تنگه هرمز را تقریبا به حالت تعلیق درآورده و ترافیک هوایی در منطقه را بهشدت مختل کرده است. در همین حال، هجوم موشکها و پهپادهای ایرانی در کشورهای مجاور، ایالات متحده را بر آن داشته است تا با وجود امکانات محدود موجود، خواستار تخلیه شهروندان خود از کل منطقه شود.
نقش در حال پررنگ شدن روسیه
شبکه خبری الجزیره نیز به تاریخ ششم مارس در گزارشی به رویکرد پکن و مسکو در بستر تحولات فعلی پرداخت و اظهار کرد که روسیه و چین، دو شریک دیپلماتیک قدرتمند تهران، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران را که منجر به شهادت بیش از 1000 نفر شده است، نقض آشکار قوانین بینالمللی خواندهاند، اما در عین حال هنوز اقدامی فراتر از محکومیتها انجام ندادهاند. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، ترور رهبر شهید انقلاب ایران در روز شنبه را «نقض آشکار همه هنجارهای اخلاق انسانی» خواند. از سوی دیگر، وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، به گیدئون سار، همتای اسرائیلی خود، گفت که زور واقعا نمیتواند مشکلات را حل کند و از همه طرفها خواست از تشدید بیشتر تنشها خودداری کنند. از سوی دیگر، روسیه و چین به طور مشترک درخواست تشکیل جلسه اضطراری شورای امنیت سازمان ملل متحد را در رابطه با تحولات اخیر در خاورمیانه مطرح کردند.
الجزیره در ادامه نوشت: این واکنش نشاندهنده روابط نزدیک بین ایران، روسیه و چین است. مسکو و پکن توافقنامههای دوجانبه امضا کردهاند و هماهنگی خود را از طریق رزمایشهای دریایی مشترک گسترش دادهاند و جبههای متحد علیه آنچه نظم بینالمللی به رهبری ایالات متحده مینامند و مدتهاست که به دنبال منزوی کردن آنهاست، تشکیل دادهاند. بااینحال، نه چین و نه روسیه هنوز تمایلی به مداخله نظامی برای حمایت از ایران نشان ندادهاند. این در حالی است که در ژانویه 2025، روسیه و ایران یک پیمان جامع همکاری استراتژیک امضا کردند که حوزههایی از همکاری تجاری و نظامی گرفته تا علم، فرهنگ و آموزش را در بر میگیرد. این توافقنامه هماهنگی دفاعی و اطلاعاتی را تعمیق بخشید و از پروژههایی مانند کریدورهای حمل و نقل که روسیه را از طریق ایران به خلیج فارس متصل میکند، حمایت کرد. همچنین، این دو کشور در اواخر فوریه، یک هفته قبل از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، رزمایشهای نظامی مشترکی را در اقیانوس هند انجام دادند. با این حال، وقتی جنگ آغاز شد، مسکو دلیلی برای ورود به بحران ندید، چراکه پیمان مذکور شامل بند دفاع متقابل نبود.
در این رابطه، آندری کورتونوف، مدیر کل سابق شورای امور بینالملل روسیه و عضو باشگاه گفتوگوی والدای، یک اندیشکده سیاست خارجی روسیه، از طریق ویدئو کنفرانس از مسکو به الجزیره گفت که پیمان دفاع متقابل روسیه با کره شمالی در سال 2024 نمونهای از یک توافق «الزامآورتر» در مورد حمایت نظامی است. وی گفت که طبق این توافق، روسیه موظف است «در هر درگیری که این کشور ممکن است درگیر شود» به کره شمالی بپیوندد، درحالیکه در مورد ایران، «فقط ذکر شده است که هر دو طرف توافق کردهاند در صورت درگیری طرف مقابل، از هرگونه اقدام خصمانه خودداری کنند». کورتونوف گفت بعید است روسیه در حمایت از ایران اقدام نظامی مستقیم انجام دهد، زیرا خطرات بسیاری در این زمینه نهفته است. وی افزود که به نظر میرسد مسکو «میانجیگری ایالات متحده در درگیری با اوکراین را در اولویت قرار داده است» و خاطرنشان کرد که روسیه پیش از این نیز با انتقاد از اقدامات ایالات متحده در مکانهایی مانند ونزوئلا پس از حمله نظامی ایالات متحده و دستگیری رئیسجمهور آن در ژانویه، رویکرد مشابهی را در پیش گرفته بود.
شورای آتلانتیک به تاریخ پنجم مارس طی گزارشی عنوان کرد که فراتر از آمریکای لاتین و خاورمیانه، رویکرد نظارهگر در سیاست خارجه کرمیلن در گذشته نیز مشهود بود؛ هنگامی که آذربایجان، با حمایت ترکیه، در سالهای 2020 و 2023 یک عملیات نظامی برای تصرف قرهباغ آغاز کرد، مسکو از حمایت از متحد سابق خود، ارمنستان، خودداری کرد. این گزارش در ادامه نوشت: وقتی بمبهای ایالات متحده و اسرائیل روز شنبه ایران را بمباران میکردند، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، با همتای ایرانی خود ابراز همدردی کرد و قول حمایت کلامی خود را داد و پس از شهادت رهبر جمهوری اسلامی ایران، دستگاه تصمیمگیری کرملین چیزی بیش از تسلیت به تهران نگفت. آتلانتیک در این رابطه افزود: «واقعیت سرد و سخت این است که پوتین چنان درگیر جنگ خود علیه اوکراین است که فاقد پهنای باند لازم برای دفاع از منافع ژئوپلیتیک خود در دیگر مناطق است.»
دیپلماسی حمایتی چین از ایران
الجزیره در ادامه گزارش خود در رابطه با نقش متحدان ایران در تنشهای فعلی نوشت که روابط چین و ایران و محدودیتهای این مراودات طی روزهای آتی بار دیگر خود را برجسته کرده است. جودی ون، پژوهشگر پسادکترا در مرکز امنیت و استراتژی بینالمللی (CISS) در دانشگاه تسینگهوا در چین، به الجزیره گفت که این رابطه در پکن به طور گسترده عملگرایانه و پایدار تلقی میشود. وی افزود: «از نظر اقتصادی، همکاری پکن-تهران بسیار عمیق است. با این همه، پکن مدتهاست محدودیتهای روشنی را در مورد این همکاری، بهویژه در مورد دخالت نظامی، تعیین کرده است. دولت چین همیشه به عدم دخالت در مسائل سایر کشورها پایبند است... من فکر نمیکنم دولت چین به ایران سلاح بفرستد؛ در عوض، نقش پکن احتمالا بیشتر بر دیپلماسی و مدیریت بحران متمرکز باشد. فکر میکنم چین در تلاش است با طرف آمریکایی و کشورهای خلیج فارس برای حفظ آرامش گفتوگو کند.»
این در حالی است که بنا به گزارش الجزیره، شرکت خدمات ردیابی کشتی کپلر تخمین میزند که 87.2درصد از صادرات سالانه نفت خام ایران به چین میرود، که نشان میدهد چین از نظر اقتصادی چقدر برای تهران مهم است، درحالیکه ایران همچنان شریک نسبتا کوچکی در تجارت جهانی چین به حساب میآید. در این رابطه، دیلان لو، دانشیار برنامه سیاست عمومی و امور جهانی در دانشگاه فنی نانیانگ در سنگاپور، به الجزیره گفت که معتقد است نقش چین در مورد ایران به نقشی حمایتی تبدیل شده است و تلاش میانجیگرانه خود را برای جلوگیری از فروپاشی منطقهای که منافع اقتصادی و امنیتی منطقهای او را تهدید میکند، تسریع میکند. وی گفت: فکر میکنم ارزیابیهایی در مورد چگونگی کاهش خطرات سیاسی و انواع گزینههای موجود انجام خواهد شد؛ راستش را بخواهید، این تجدیدنظر پس از حمله آمریکا به ونزوئلا آغاز شده است.
بنا به گزارش آتلانتیک، خویشتنداری پکن اساسا برآمده از هدف قرار گرفتن بخشی قابلتوجه از منافعش در درگیریهای جاری است. این گزارش افزود: تصمیمات خود چین این کشور را به ژئوپلیتیک خاورمیانه گره زده است. در سال 2018، این کشور یک معماری امنیتی منطقهای جدید پیشنهاد داد. در سال 2023، این کشور میانجیگری نزدیکی ایران و عربستان سعودی را بر عهده گرفت و میزبان مذاکرات میانجیگرانه حماس با گروه رقیب فلسطینی خود، فتح، بود. طرح امنیت جهانی شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، بهصراحت به عنوان جایگزینی برای نظم تحت رهبری ایالات متحده ارائه میشود. امروزه چین بزرگترین شریک تجاری، بزرگترین واردکننده و یکی از بزرگترین سرمایهگذاران خارجی در بیشتر خاورمیانه و شمال آفریقاست. تنها در امارات متحده عربی بیش از 400هزار تبعه چینی وجود دارد. اکنون آن جمعیت در خطر حملات پهپادها و موشکهایی قرار گرفتهاند که به احتمال زیاد با مواد شیمیایی و اجزای اولیه چینی ساخته شدهاند.
دست و پا زدن اروپا برای دور ماندن از درگیری
شورای آتلانتیک در ادامه گزارش خود عنوان کرد که دیدگاه غالب در بریتانیا این است که بهتر است قاره سبز خود را گرفتار وضعیتی نکند که همانند رویدادهای سال 2003 در عراق این بلوک را سالها در خود بکشاند. همچنین باید در نظر گرفت که در بریتانیا، سهم سیاست خارجی دولتهای ترامپ و نتانیاهو در رویکرد لندن به خاورمیانه زیاد نیست. البته کنار گذاشتن زودهنگام دیپلماسی به نفع گزینه نظامی، بسیاری را در داونینگ استریت متعجب نکرد و احتمالا این دیدگاه را تقویت کرده است که واشنگتن و تلآویو بیشتر به دلایل سیاسی داخلی و منافع محدود خود عمل میکنند. البته، برخی از مفسران، از جمله اعضای سابق محافظهکار پارلمان و نایجل فاراژ، رهبر راست افراطی این کشور، استدلال کردهاند که بریتانیا باید حمایت از نزدیکترین متحد خود، ایالات متحده، را در اولویت قرار دهد تا بحث در مورد قانونی بودن اقدام نظامی یا چگونگی رسیدن اوضاع به این نقطه. تاکنون، به نظر نمیرسد که این استدلال به طور گسترده طنینانداز شده باشد.
از سوی دیگر، مواضع اخیر کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا و حزب حاکم کارگر با توجه به حمایت از اولویت دادن به قوانین بینالمللی، دولت این کشور را در شرایط دشواری قرار داده است. عدم شفافیت آنها در مورد آنچه بریتانیا باید در مرحله بعدی انجام دهد، به این حس عمومی دامن میزند که این درگیری ارتباطی به بریتانیا ندارد و عاقلانه است که این کشور از آن دور بماند. اینکه استارمر و دولتش در روزهای آینده چگونه با هم هماهنگ خواهند شد، احتمالا برای سیاست داخلی بریتانیا بسیار مهم خواهد بود.
اتحادیه اروپا نیز مخمصه مشابهی را از سر میگذراند و بروکسل اکنون خود را گرفتار موقعیتی نابسامان میبیند که برآمده از فقدان استراتژی منسجم و کارآمد است. بحران کنونی هم این خلأ استراتژیک و هم اختلافات داخلی اتحادیه اروپا را آشکار میکند. منطقهای رقیب در سراسر این بلوک در حال رقابت هستند. برخی از رهبران اروپایی، قوانین بینالمللی را در اولویت قرار میدهند و حملات ایالات متحده و اسرائیل را بهعنوان یک جنگ انتخابی محکوم میکنند. منطق دیگر، انسجام فراآتلانتیک را در اولویت قرار میدهد. رویارویی آشکار با واشنگتن میتواند در لحظهای از بیثباتی ژئوپلیتیک، خطراتی را به همراه داشته باشد. اروپا بهتازگی توانست از تصاحب گرینلند توسط دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، جلوگیری کند. بنابراین، خویشتنداری در مورد مساله ایران برای برخی عاقلانه به نظر میرسد.
