فرادید؛ بر اساس یک تحلیل دقیق، هزاران نشانهی حکشده بر آثار پارینهسنگی نشان میدهد انسانهای مدرن اولیه دستکم از 40 هزار سال پیش برای برقراری ارتباط از نمادهای سامانیافته استفاده میکردهاند. این نشانهها که توسط مردمان فرهنگ اوریگنیشن (Aurignacian) میان 43 هزار تا 34 هزار سال پیش ایجاد شدهاند، به اندازهای پیچیده نیستند که در معنای دقیق کلمه «نوشتار» به شمار آیند، آنها بهطور مستقیم زبان گفتاری را بازنمایی نمیکنند.
به گزارش فرادید، اما نحوهی چیدمان آنها بر اشیای گوناگون، ساختاری قابلاندازهگیری را نشان میدهد که با نخستین نظامهای پیشمیخی قابلقیاس است که حدود 5300 سال پیش پدیدار شدند. بر اساس پژوهش تازهمنتشرشدهی «کریستیان بنتس» زبانشناس از دانشگاه زارلند آلمان و «اوا دوتکیهویچ» باستانشناس از موزههای دولتی برلین، این نشانهها ممکن است نوعی پیشدرآمد اولیه برای نوشتار باشند.
یک شیء استخوانی اوریگنیشن (بالا)، تصویرسازی نشانههای حکشده بر آن (پایین) و فهرست آن نشانهها (چپ)
این به آن معنا نیست که این نمادها همانند الفبای پیشمیخی، اعداد یا مفاهیم را رمزگذاری میکردهاند. بلکه، به گفتهی بنتس و دوتکیهویچ، این نشانهها «نشان میدهند نخستین شکارچیگردآورندگانِ واردشده به اروپا، توالیهایی از نشانهها با پیچیدگی قابلقیاس را بهشیوهای آگاهانه، نظاممند و قراردادی به کار میبردند، دهها هزار سال پیش از ظهور نوشتار واقعی.»
یکی از ویژگیهایی که ما انسانها را متمایز میکند، توانایی ما در ایجاد نظامهای نمادین مشترک برای ذخیره و انتقال اطلاعات است؛ خواه یک نظام نوشتاری باشد، خواه خطخطیهای شمارشی حکشده بر استخوان یا حتی مجموعهی ایموجیهای موجود در برنامهی پیامرسان تلفن.
آثار استخوانی و عاجی دارای نشانهها
بسیاری از این نظامها در گذر زمان از بین رفتهاند. ممکن است خود آثار طوری فرسوده شده باشند که دیگر قابلشناسایی نباشند یا دانش فرهنگی لازم برای درک آنها از دست رفته باشد. همین مورد تعیینِ اینکه انسانها چه زمانی یا چگونه برای نخستین بار استفاده از نشانهها را برای ذخیرهی اطلاعات بیرون از ذهن آغاز کردند، دشوار میکند.
اگرچه نمیتوانیم رمزگشایی کنیم که این نمادهای خاص چه معنایی داشتهاند، الگوهای بهکارگیری آنها میتواند نشان دهد چگونه کار میکردهاند. بنتس و دوتکیهویچ تحلیل آماری خود را روی 260 شیء قابلحمل از فرهنگ اوریگنیشن متمرکز کردند؛ فرهنگی که در مجموعهای از غارها در ناحیهای که امروزه جنوب آلمان است سکونت داشت.
این اشیا شامل پیکرهها و آثار دیگری میشدند که از عاج، استخوان و شاخ تراشیده شده بودند. بسیاری از آنها با نشانههایی چون نقطهها، خطها، زیگزاگها، صلیبها، ستارهها و شبکههای هاشورخورده آراسته شده بودند.
در سراسر این آثار، پژوهشگران بیش از 3000 نشانهی منفرد را ثبت و آنها را در دستههای متمایز گروهبندی کردند و نوع شیئی را که هر نشانه بر آن ظاهر شده بود ثبت کردند. این مجموعهداده مبنای تحلیل آماری آنها را تشکیل داد.
آنها با استفاده از الگوریتمها و مدلهای نظریهی اطلاعات به دنبال الگوهایی در نحوهی چیدمان نشانهها گشتند. تیم پژوهشی شاخصهایی مانند نرخ تکرار، تنوع انواع نمادها و آنتروپی (سنجهای آماری از میزان اطلاعاتی که یک توالی میتواند حمل کند) را اندازهگیری کرد. این سنجهها همواره برای مطالعهی زبان و نظامهای نوشتاری اولیه به کار میروند.
نتایج نشان داد این حکاکیها بههیچوجه تصادفی نبودهاند.
نمادها در توالیهایی سنجیده و تکرارپذیر با ساختاری قابلاندازهگیری ظاهر میشدند. انواع مختلف اشیاء الگوهای متفاوتی داشتند: برای نمونه، پیکرهها توالیهایی با چگالی اطلاعاتی (یعنی تنوع ساختاری بیشتر درون یک توالی) حدود 15 درصد بالاتر از ابزارها داشتند.
مجموعهی کامل نشانههای حکشده بر پیکرهی ماموت
در مقابل، چگالی ابزارها حدود 10 درصد بالاتر از لولهها یا آثار شبیه فلوت و حدود 15 درصد بالاتر از زیورآلات شخصی بود.
این الگوها حدود 10 هزار سال پایدار باقی ماندند که نشان میدهد کارکردی ثابت و مشترک داشتهاند، نه اینکه تنها تزئینی باشند. پژوهشگران بهروشنی تأکید میکنند که این کارکرد، ثبت زبان گفتاری نبوده؛ این الگوها با نوشتار سازگار نیستند، نوشتاری که نخستین شواهد آن به حدود 5 هزار سال پیش بازمیگردد.
این پژوهش نشان میدهد نمادهای اوریگنیشن شکلی از ارتباط میان انسانها بودند، حتی اگر معنای دقیق آنها اکنون از دست رفته باشد. هرچند شاید هرگز ندانیم بهدرستی چه چیزی را بازنمایی میکردهاند، یافتهها حاکی از آنست که انسانها دهها هزار سال پیش از ظهور نخستین نظامهای نوشتاری شناختهشده، اطلاعات را ذخیره و ساختارمند میکردهاند.
پژوهشگران نوشتهاند: «همچنان دشوار یا حتی ناممکن است که اثبات کنیم نظامهای نشانهای اوریگنیشن همان کارکردهای عددیاندیشهنگارانهی پیشمیخی را داشتهاند. افزون بر این، تفاوت آشکار دیگری میان آنها وجود دارد: پیشمیخی طی هزار سال بعد به یک نظام نوشتاری کامل تبدیل شد که زبان سومری را بازنمایی میکرد.»
«اما توالیهای نشانهای اوریگنیشن سوابی، از دید چگالی اطلاعاتی، برای 10 هزار سال پایدار ماندند و سپس ناپدید شدند.»
مترجم: زهرا ذوالقدر
