پس از برداشته شدن نخستین گام هستهای، چیزی درحدود 7 سال زمان نیاز بود تا با تاسیس سازمان انرژی اتمی ایران در تابستان 1353، این صنعت نوپا در ایران وارد مرحله نوینی شود؛ صنعتی که امروز چرخه کامل و البته بومی تولید سوخت هستهای را در اختیار دارد.
16تیرماه 1353 بود که مجلس بیستوسوم شورای ملی به ریاست عبدالله ریاضی، رای به تاسیس نهادی داد که «سازمان انرژی اتمی ایران» نام گرفت؛ سازمانی که در کانون توجه محمدرضا پهلوی قرار داشت. او سالها بود که رویاهای هستهای درسر داشت و اکنون فرصت مناسبی برای نیل به این مقصود بهوجود آمده بود.
آغاز راه هستهای شدن ایران
در میانه دهه 30 شمسی و پس از طرح موضوع «اتم برای صلح» از سوی آیزنهاور، رئیسجمهور وقت آمریکا، نخستین گامها در مسیر هستهای شدن ایران برداشته شد. در آن مقطع، ایران به عنوان متحد آمریکا در خاورمیانه، میتوانست از «امتیاز هستهای» بهرهمند شود.
براین اساس هم بود که در نیمه اسفندماه 1335 و پس از اینکه دولت آمریکا در 4 اسفندماه آن سال، 12میلیون دلار کمک بلاعوض در اختیار ایران قرار داد، تهران و واشنگتن موافقتنامهای امضاء کردند که در چارچوب آن، ایران میتوانست از انرژی هستهای بهرهمند شود. دولت آمریکا در آن قرارداد متعهد شده بود که هم «دانش هستهای» را به ایران منتقل کند و هم چند کیلو اورانیوم غنیشده در اختیار تهران قرار دهد تا از آن در حوزههای تحقیقاتی و عملیاتی استفاده شود.
این معاهده در 12بهمنماه 1337 از تصویب مجلس شورای ملی گذشت و پس از آن بود که دانشگاه تهران به کانونی برای پیشبرد صنعت هستهای ایران تبدیل شد. همان سال هم بود که ایران به عضویت سازمان انرژی اتمی درآمد. این دانشگاه در ابتدا میزبان «انستیتو علوم هستهای» شد که تا پیش از آن تحت نظارت سازمان مرکزی پیمان «سنتو» و پس از آن «مرکز اتمی» دانشگاه تهران نیز در سال 1342 افتتاح شد.
در ادامه آمریکاییها رآکتور تحقیقاتی تهران را در اختیار ایران قرار دادند؛ یک رآکتور 5مگاواتی که با نام اختصاری «ام. تی. آر» شناخته میشد و بر مبنای اورانیوم غنی شده 93درصدی طراحی شده بود و توانایی تولید 600 گرم پلوتونیوم را در سال داشت. این رآکتور با 5کیلوگرم اورانیوم غنی شده 93درصد آمریکاییها، آغاز به کار کرد.
همکاریهای هستهای تهران و واشنگتن
همکاریهای هستهای تهران و واشنگتن ادامه داشت تا اینکه با تاسیس سازمان انرژی اتمی در سال 1353، همکاریهای بینالمللی ایران در این حوزه، ابعاد گستردهتری به خود گرفت و علاوه بر ایالاتمتحده، پای کشورهایی مانند انگلیس و فرانسه هم به برنامه هستهای ایران باز شد.
یک سال بعد، یعنی در سال 1354، ایران با دو شرکت انگلیسی قراردادی منعقد کرد که براساس آن، فروش 2هزار و 400 تن اورانیوم طبیعی از سوی انگلیس به ایران تضمین میشد. پس از آن، نشریات بینالمللی در افشاگریهایی، خبر دادند که تهران و لندن مذاکرات محرمانهای برای ساخت 20 نیروگاه هستهای داشتهاند.
اندکی بعد، یعنی در مهرماه 1355 و در جریان سفر والری ژیسکار دستن، رئیسجمهور فرانسه به تهران، دوطرف مذاکراتی هم درباره همکاریهای هستهای داشتند و قرار شد ایران 6 رآکتور هستهای از فرانسه خریداری کند؛ توافقهایی که البته هیچگاه شکل اجرایی به خود نگرفت و بلندپروازیهای هستهای شاه، با پیروزی انقلاب اسلامی بیسرانجام ماند.
شهر تحقیقات اتمی ایران
روزنامه اطلاعات در 28 آبانماه 1353 از خرید 4 نیروگاه اتمی از آلمان و فرانسه خبر داد؛ خبری که آن روز اکبر اعتماد، نخستین رئیس سازمان انرژیاتمی اعلام کرد و گفت که دو نیروگاه 900مگاواتی فرانسوی در سالهای 1982 و 1983 به بهرهبرداری خواهد رسید، اما دو نیروگاه آلمانی در سالهای 1980 و 1981 مورد استفاده قرار خواهند گرفت.
اعتماد همچنین شیرینسازی آب شور در جنوب کشور را یکی از دستورکارهای بهرهگیری از صنعت هستهای در ایران عنوان کرد و افزود که «نیروگاههای اتمی ایران عموما در جنوب و در خط ساحلی تاسیس میشود و هزینه آنها، بسته به موقعیت محلی، برای هر کیلووات برق، 400 تا 500 دلار خواهد بود».
نخستین رئیس سازمان انرژی اتمی ایران همچنین تاکید کرد که سوخت همه نیروگاههای هستهای ایران زیرنظر آژانس مصرف خواهد شد و ایران، این صنعت را در «مقاصد صلحآمیز» به کار خواهد گرفت و هدفهای مخربی در استفاده از آن ندارد.
دو روز بعد، یعنی در 30 آبانماه 1353 و در شرایطی که شاه و همسرش برای بازدید از مسکو در شوروی به سر میبردند، روزنامه اطلاعات در گزارش دیگری با تیتر «شهر تحقیقات اتمی در ایران به وجود میآید»، به بررسی چشمانداز اتمی ایران پرداخت و تاکید کرد براساس برنامه سازمان انرژی اتمی، 20 تا 24 رآکتور اتمی ازسوی ایران خریداری خواهد شد؛ رقمی که قرار بود تا پایان برنامه ششم عمرانی (1371) محقق شود.
در این گزارش با اشاره به اینکه هزینه خرید یک رآکتور آلمانی هزار و 200 مگاواتی، چیزی در حدود 480 تا 600 میلیون دلار خواهد بود، عنوان شده بود که ایران با کشورهای آمریکا، فرانسه، آلمان، کانادا و سوئد، به عنوان 5 کشور اصلی تولیدکننده رآکتور اتمی در جهان، مذاکره کردهاست.
منبع: اطلاعات آنلاین
