بازار ۱۰۰هزار‌میلیاردی صفر و یک‌های طلایی

آغاز ماجرا

داستان تقریبا از ابتدای دهه 90 شروع شد. قیمت طلا، دیروز در بازار تهران، برای هر گرم، حدودا 14.5‌میلیون تومان بود. این مبلغ حدودا 153 برابر قیمت طلا در ده سال پیش، یعنی در سال 1394 است. اگر ابتدای سال 1390 را در نظر بگیریم، قیمت طلای دیروز، 266 برابر آن روزهاست. این تغییر شگرف در قیمت باعث شد که طلا، تقریبا از ابتدای دهه 90، نه تنها برای تجار و فعالان اقتصادی که برای عموم مردم، محلی برای سرمایه‌گذاری حتی با پول‌های خرد باشد. با این حال مشکل بزرگی وجود داشت: مساله «کارمزد» یا آنچه در طلافروشی «اجرت» ناامیده می‌شود. اجرتی که معمولا در سطح 18درصد محاسبه می‌شود.

بیایید با هم یک حساب و کتاب کوچک کنیم. شما یک النگوی 5 گرمی طلا را با قیمت مثلا 101هزار تومان در سال 1391 و مجموعا (با لحاظ اجرت و...) با قیمت 650هزار تومان می‌خریدید. پنج سال بعد یعنی در سال 1396 قصد داشتید آن را بفروشید. به چه قیمتی؟ هر گرم 157هزار تومان. خیال شما این بود که شما تقریبا برای هر گرم طلا 56 هزار تومان یا تقریبا 55 درصد سود کرده‌اید ولی اینطور نیست. در واقع در هنگام فروش فقط قیمت طلا (در بهترین حالت) به شما داده می‌شد یعنی چیزی در حدود 785هزار تومان. به این ترتیب سود شما فقط چقدر بود؟ حدودا 21درصد.

این همان چیزی است که مصطفی اکرمی، مدیرعامل میلی، لیدر بازار آنلاین طلا، نیز به آن اشاره کرده است: «در گذشته، زیورآلات طلا علاوه بر کاربرد زینتی، بخش مهمی از سبد‌سرمایه‌گذار خانوار بود. اما با رشد قیمت طلا و افت قدرت خرید مردم، جذابیت سرمایه‌گذاری در مصنوعات به دلیل کارمزد ساخت و اجرت بالا کاهش یافت و طلای آب شده به گزینه اصلی سرمایه‌گذاری خرد با هزینه کمتر تبدیل شده است.»

به این ترتیب بود که مردم اغلب برای سرمایه‌گذاری به سمت سکه رفتند ولی سکه طلا هم سه مشکل جدی داشت: نخست جعلی بودن طلای برخی سکه‌ها در بازار، دوم مساله حفاظت از سکه و سوم بحران‌هایی مثل آنچه برای شرکت «ثامن» به راه افتاد.

طلا اینترنتی می‌شود

در این میان اتفاق مهمی افتاد و آن هم این بود که از حدود سال 1396 میزان دسترسی مردم به اینترنت، از مرز 70درصد گذشت. حالا وقت پدیده‌ای بود که در این گزارش در مورد آن صحبت می‌کنیم: خرید و فروش آنلاین طلا یا آن طور که می‌توان از نظر فلسفی گفت«دموکراتیزه شدن» خرید و فروش طلای آنلاین به نوعی که پلتفرم‌ها با ساده‌سازی فرآیند سرمایه‌گذاری و از بین بردن موانعی چون دانش تخصصی، ابزار سرمایه‌گذاری در حوزه طلای آنلاین را در دسترس عموم قرار دادند. نخستین کسب‌وکارها در این بازار از حدود سال 1397وارد بازار شدند. سال آغاز دوباره تحریم‌های آمریکا که قیمت یک گرم طلا در آن سال حدودا سه برابر سال قبل از آن شد.

نمایی آماری از بازار طلای آنلاین

هفت سال بعد از آن روزها، حالا گزارش «تکراسا» می‌تواند به ما نشان بدهد که پلتفرم‌های خرید و فروش آنلاین طلا چه مسیری را پیموده‌اند. این گزارش حاکی از آن است که:

1. برمبنای آمارهای سال 1403، اگرچه 470 مجوز برای خرید و فروش آنلاین طلا صادر شده ولی 40 بازیگر فعال در این بازار شناسایی شدند که مجموعا 1.9تن ذخیره طلا نزد بانک کارگشایی دارند.

2. تعداد کل کاربران ثبت‌نامی یکتا در این گزارش که مبتنی بر آمار شهریور سال 1403 است؛ 10‌میلیون نفر ذکر شده ولی در بخش دیگری از این گزارش این عدد با اطلاعات شهریور 1404 این طور اصلاح شده که بیش از 12‌میلیون کاربر یکتا صرفا در پلتفرم میلی ثبت‌نام شده‌اند. البته خود میلی اخیرا یعنی در زمستان 1404 در اپلیکیشن خود اعلام کرده که به عدد 16‌میلیون کاربر رسیده است. 16‌میلیون نفر یعنی تقریبا یک‌پنجم جمعیت ایران.

3. این افراد در یک سال 12 تا 14‌میلیون معامله در سال دارند که حجم آن 16 تا 19 تن است و رقم کلی معاملات بر اساس قیمت میانگین طلا در سال 1403 یعنی 4.3‌میلیون تومان؛ 70 تا 80 هزار‌میلیارد تومان است. حجم تراکنش هر کاربر هم به طور متوسط 55‌میلیون تومان است.

لیدر بازار کیست؟

در این گزارش تاکید شده که «میلی» لیدر بلامنازع بازار طلای آنلاین در ایران است به طوری که اپلیکیشن آن سه برابر رقیب شماره دو روی گوشی‌ها به طور فعال نصب است و میزان طلای تحویل شده از سوی میلی به مشتریان تقریبا دو برابر و نیم بیش از اپلیکیشن‌هایی است که در رده دوم قرار دارند. میلی حالا 16‌میلیون ثبت‌نامی دارد و میزان کاربرانش در شهریور 1404 نسبت به شهریور 1403، 1812درصد رشد داشته است.

حجم کل معاملات این پلتفرم در این مدت بیش از 105هزار‌ میلیارد تومان بوده و در پایان شهریور 1404، میزان طلای تعهد شده میلی به کاربران، 719کیلوگرم ارزیابی شده است. جالب است بدانید که میلی از مهر 1403 تا شهریور 1404، 246کیلوگرم طلا نیز به کاربران تحویل داده است. در حال حاضر کاربران می‌توانند هر 5گرم طلای خریداری‌شده را به‌صورت فیزیکی تحویل بگیرند و میلی اقدام به توسعه شعب فیزیکی خود کرده تا کاربران پس از رسیدن دارایی‌شان به حد نصاب تعیین‌شده، امکان دریافت طلای فیزیکی را به‌صورت آسان و امن داشته باشند.

میلی البته به خرید و فروش طلا بسنده نکرده و با ارائه خدمات نوآورانه‌ای مانند اعتبار خرید کالا با وثیقه طلا، عملا طلا را از یک دارایی راکد به یک ابزار مالی فعال تبدیل کرده است. راه‌اندازی کارت هدیه میلی برای هدیه‌دادن طلا، کارت اعتباری میلی برای تسهیل خریدها و امکان انتقال میلی (طلا) بین کاربران، نشان می‌دهد میلی در حال ساخت یک اکوسیستم کامل حول دارایی طلاست.

نوآوری دیگر میلی هم نوعی شبه‌توکن‌سازی طلا بدون استفاده از بلاک‌چین بوده که مزایای نقدشوندگی و انتقال‌پذیری دارایی دیجیتال را با پشتوانه طلای فیزیکی و چارچوب‌های رسمی ترکیب می‌کند.

چالش‌های بازار

اما آیا این بازار چالشی ندارد؟ حتما دارد. مثل همه بازارهای دیگر. یکی از چالش‌هایی که در این گزارش به آن اشاره شده؛ چالشی است که تقریبا گریبانگیر همه بازارهای دیگر هم هست: نبود یک تنظیم‌گر واحد و رویکردهای محدودکننده در میان تنظیم‌گران و قانون‌گذاران متعدد فعلی برای این فضا. اما چالش دیگر این است که کل حجم بالای بازاری که برای طلای آنلاین از آن یاد کردیم تقریبا کمتر از یک درصد کل معاملات بازار طلا در ایران است.

چرا چنین اتفاقی افتاده است؟ کارشناسان بر این اعتقادند که هنوز هم مردم طلا را به شرطی یکی از امن‌ترین و قابل‌اعتمادترین دارایی‌ها می‌دانند که «ملموس» و به عبارت دیگر «فیزیکی» باشد. به تعبیر دیگر برای بخش بزرگی از مردم، طلا زمانی واقعی است که قابل دریافت، قابل نگهداری و قابل اطمینان باشد.

خرید و فروش آنلاین طلا هم البته قابل تحویل فیزیکی است ولی مدیرعامل بانک کارگشایی به پژوهشگرانی که این گزارش را نوشته‌اند گفته که رقم تحویل طلا به طور عادی در سطح 5 تا 10درصد است ولی در دوران جنگ 12روزه به 25 تا 30درصد هم رسیده است. یعنی هنوز هم در شرایط بحرانی، مردم تمایل دارند که طلا را در دست داشته باشند.

اعتماد در چه شرایطی ایجاد می‌شود؟

ولی باید نیمه پر لیوان را هم دید. طبق همان آمار مدیرعامل بانک کارگشایی، 70درصد از کسانی که از این پلتفرم‌ها به شکل آنلاین طلا خریده بودند با وجود جنگ و رویدادهایی چون هک «نوبیتکس» یا بانک «سپه» ترجیح دادند که طلایشان نزد این پلتفرم‌ها باقی بماند. این یعنی از هر 10 نفر، 7 نفر اعتمادشان را به این پلتفرم‌ها از دست نداده بودند. چطور؟ به نظر می‌رسد که ستون اصلی این اعتماد، فرآیندهای شفاف، قابل رهگیری و امن و مطابق با روندهای قانونی مالیایی و ضدپول‌شویی است. 

پلتفرم‌های طلای آنلاین اهمیت تحویل فیزیکی را نادیده نگرفته و برای آن رویه‌های مشخصی ایجاد کرده‌اند. همچنین با شفافیت ذخایر خود نزد بانک کارگشایی، تلاش کرده‌اند هر لحظه به مخاطب این اعتماد را بدهند که سرمایه آنها در جای امنی محفوظ است. جایی که حتی امن‌تر از بازار طلافروش‌های تهران است. یادتان هست که در اردیبهشت 1394، 42کیلوگرم طلا از یک طلاسازی در بازار سرقت شد؟

به این ترتیب، طلا دیگر برای کاربر این پلتفرم‌ها یک دارایی انتزاعی نبوده بلکه از پشت صفحه موبایل هم واقعی و عینی بوده است؛ مخصوصا وقتی که 24ساعته به این دارایی دسترسی وجود دارد و کاربر برای نقدشوندگی آن نیازی نیست منتظر صبح فردا و باز شدن بازار طلای سنتی باشد. موضوعی که می‌تواند نوید حرکت بازار طلا از اعتماد سنتی فردمحور به اعتماد نهادمند و شفاف باشد.

نویسندگان گزارش تکراسا، با عنایت به همین موارد و نیز وضعیت تورمی فعلی و نیز افزایش نرخ جهانی طلا و حتی فرهنگ پس‌انداز طلا در میان ایرانیان معتقدند که می‌توانیم با خوش‌بینی روزهایی را پیش‌بینی کنیم که در صورت کاهش مداخله دولت در این عرصه، خرید و فروش طلای آنلاین خود به یک اکوسیستم مالی تبدیل شده باشد. اکوسیستمی که در آن حتی امکان تسویه B2B بر اساس طلا نیز وجود داشته باشد.

طلا به دارایی واقعی تبدیل شده است

مصطفی اکرمی، مدیرعامل میلی: در جهان دوباره توجه به ذخایر طلا افزایش یافته و برخی کشورها با جدیت بیشتری خود را به این دارایی مجهز می‌کنند.

طبق یک نظریه تاریخی - اقتصادی، بشر در دوره‌ای طلا و فلزات گران‌بها را به‌عنوان ابزار مبادله کنار گذاشت و پول را جایگزین کرد، اما امروز دوباره نقش «دارایی واقعی» پررنگ شده است؛ بدون اینکه لزوما به معنای حذف پول باشد.