فرجام سرمایه‌ها در ونزوئلا؟

سینا ولی‌میرزا:  روابط اقتصادی ایران و ونزوئلا در دو دهه گذشته عمدتا بر پایه همکاری‌های فنی-مهندسی، سرمایه‌گذاری مشترک و تبادل خدمات در حوزه‌های مسکن، صنعت، کشاورزی، خودرو، انرژی و کشت فراسرزمینی شکل گرفته‌است. این همکاری‌ها از اواسط دهه 1380 شدت گرفت، اما در سال‌های بعد با کاهش قابل‌توجه به کمتر از 200‌میلیون دلار کاهش یافت. در دولت سیزدهم روابط اقتصادی میان دو کشور مجدد تقویت شد. پروژه‌های مشترک اغلب در قالب قراردادهای دولتی یا شرکت‌های مشترک اجرا شده‌اند و شامل ساخت واحدهای مسکونی، کارخانه‌های صنعتی، تولید ماشین‌آلات کشاورزی و خودرو، تعمیر و نوسازی تاسیسات نفتی و پالایشگاهی، ساخت نفتکش و برنامه‌ریزی برای کشت فراسرزمینی بوده است. با توجه به تحولات اخیر در ونزوئلا، این پرسش مطرح می‌شود که سرنوشت پروژه‌ها و سرمایه‌گذاری‌هایی که ایران طی سال‌های گذشته در این کشور انجام داده، چه خواهد شد؟

توسعه همکاری‌ها با ونزوئلا در دولت سیزدهم

در جریان سفر رئیس‌جمهور دولت سیزدهم ایران به ونزوئلا در خرداد 1402، مجموعه‌ای از توافقات و اقدامات اقتصادی، تجاری و صنعتی میان دو کشور اعلام شد. بر اساس اطلاعات منتشرشده توسط خبرگزاری فارس، در نخستین روز حضور رئیس‌جمهور ایران در ونزوئلا، در راستای سند 20ساله جامع برای گسترش روابط ایران و ونزوئلا، 19 سند و تفاهم‌نامه همکاری میان مقامات عالی‌رتبه دو کشور به امضا رسید. در پایان این سفر، مجموع اسناد امضاشده به 26 سند همکاری افزایش یافت. این اسناد میان وزرای امور خارجه، نفت، دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، بهداشت و درمان و فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران و مقامات ونزوئلا امضا شد و حوزه‌هایی از جمله ارتباطات و فناوری اطلاعات، انرژی، بیمه، حمل‌ونقل دریایی، آموزش عالی، کشاورزی، دارویی و پزشکی، تبادلات فرهنگی و توسعه همکاری‌های معدنی را در برمی‌گرفت.

در جریان این سفر، رئیس‌جمهور وقت ایران با اشاره به افزایش حجم مبادلات تجاری ایران و ونزوئلا از حدود 600‌میلیون دلار در سال 1400 به بیش از 3‌میلیارد دلار در زمان سفر، اعلام کرد که ظرفیت افزایش این مبادلات در گام نخست تا 10‌میلیارد دلار و در گام بعدی تا 20‌میلیارد دلار وجود دارد. پس از پایان سفر، وزیر امور خارجه وقت ایران، اعلام کرد که تمرکز اصلی 26 سند همکاری امضاشده، بر موضوعات اقتصادی، تجاری، فناورانه و علمی بوده است. وی همچنین ونزوئلا را به‌عنوان یکی از مسیرهای فعالیت تجاری ایران در منطقه آمریکای لاتین و حوزه کارائیب معرفی کرد و به ظرفیت بازار این منطقه اشاره کرد.

یکی از محورهای عملیاتی مطرح‌شده در جریان این سفر، راه‌اندازی مجدد خطوط تولید کارخانه‌های خودروسازی و تراکتورسازی ایرانی در ونزوئلا بود. این دو کارخانه که در دهه 1380 به‌صورت مشارکتی میان شرکت‌های ایرانی و ونزوئلایی تاسیس شده بودند، در اوایل دهه 90 فعالیت خود را متوقف کردند. در جریان سفر رئیس‌جمهور وقت ایران، نمایشگاهی با هدف احیای این واحدها برگزار شد و پس از بازدید، دستور آغاز مجدد فعالیت آنها صادر شد. ظرفیت تولید سالانه کارخانه تراکتورسازی ایران در ونزوئلا حدود 1200دستگاه تراکتور عنوان شد.

در حوزه تجارت، طی این سفر به وضعیت فروشگاه ایرانی «مگاسیس» نیز اشاره شد. این فروشگاه از مرداد 1399 فعالیت خود را در کاراکاس آغاز کرده و به‌عنوان مرکز عرضه کالاهای ایرانی، به‌ویژه در حوزه مواد خوراکی و بهداشتی، شناخته می‌شود. مرکز فروش مگاسیس با مساحت حدود 20هزار مترمربع، با کاهش فعالیت مواجه شده بود و در جریان این سفر، دستوراتی برای رفع موانع و فعال‌سازی مجدد آن صادر شد. این فروشگاه، حدود 500 اشتغال مستقیم و غیرمستقیم در کاراکاس ایجاد کرده است.

 بر اساس گزارش خبرگزاری فارس، ارزش صادرات ایران در دو سال فعالیت دولت سیزدهم چیزی بالغ بر 141‌میلیون دلار بوده‌است. همچنین در بخش همکاری‌های فناورانه، معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور وقت، اعلام کرد که در جریان این سفر قراردادهایی به ارزش تقریبی 93‌میلیون دلار میان ایران و ونزوئلا به امضا رسیده‌است. این قراردادها شامل صادرات تجهیزات پزشکی از جمله دستگاه‌های همودیالیز ساخت شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی، ایجاد خانه نوآوری کاراکاس، حمایت از صادرات محصولات حوزه سلامت، تعریف خط اعتباری برای صادرات محصولات دانش‌بنیان، احداث پارک فناوری در کاراکاس، اختصاص مکانی به‌منظور فعالیت 20ساله برای شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی و انعقاد یک قرارداد یک‌میلیون دلاری برای مونتاژ تجهیزات پزشکی ایرانی عنوان شده است.

 پروژه‌های ساخت مسکن‌

یکی از برجسته‌ترین حوزه‌های همکاری اقتصادی ایران و ونزوئلا، ساخت واحدهای مسکونی بوده است. به گزارش، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) در آذر 1384، عملیات ساخت 10هزار واحد مسکونی توسط ایران در استان ماناگاس (نزدیک شهر ماتورین) آغاز شد. این پروژه بر اساس موافقت‌نامه‌ای که در سفر رئیس‌جمهور وقت ایران به کاراکاس امضا شده بود، در چهار فاز و طی دو سال برنامه‌ریزی شد. فاز اول شامل ساخت 2500 واحد به همراه مراکز خدماتی مانند مدرسه، بیمارستان و ورزشگاه بود که قرار بود ظرف یک سال تحویل شود. مراسم آغاز عملیات با حضور وزیر وقت صنایع و معادن ایران در دولت نهم و ویکتور آلوارز و دانیل فیگروا وزیران کشور ونزوئلا برگزار شد.

به گزارش ایرنا، موافقت‌نامه ساخت این واحدهای مسکونی در جریان سفر سید محمد خاتمی، رئیس‌جمهور وقت ایران، در سال 1383 به کاراکاس و با امضای مقامات دو کشور به تصویب رسید. ایران و ونزوئلا تا آن زمان، 26 سند همکاری امضا کردند و حجم قراردادهای سرمایه‌گذاری ایران در ونزوئلا تا سال 1384 حدود 800‌میلیون دلار برآورد شده است. همچنین در سال 1393، به استناد گزارش خبرگزاری صداوسیما، مراسم رسمی افتتاح 2500 واحد مسکونی توسط ایران و تحویل آن به دولت ونزوئلا در کاراکاس برگزار شد. در این مراسم، وزیر صنعت، معدن و تجارت وقت ایران اظهار کرد:« تاکنون شرکت‌های ایرانی 12هزار و 500 واحد مسکونی برای دولت ونزوئلا ساخته‌اند و تا دو ماه دیگر تعداد واحدهای مسکونی تحویلی به 20هزار واحد خواهد رسید.»

تولید تراکتور

شرکت «ونیران تراکتور» یکی دیگر از نمونه‌های سرمایه‌گذاری مشترک ایران و ونزوئلا در حوزه ماشین‌آلات کشاورزی است. به گزارش ایرنا، این شرکت که وابسته به شرکت تراکتورسازی ایران است در تاریخ آگوست 2004 با مشارکت 51درصدی تراکتورسازی ایران (به مبلغ 16.3‌میلیون دلار) و 49درصدی شرکت ونزوئلایی CVG (به مبلغ 15.8‌میلیون دلار) تاسیس شد. این شرکت پس از گذشت 18سال فعالیت دارای دو خط مونتاژ تراکتور سنگین و باغی و یک خط مونتاژ ادوات کشاورزی است که در مجموع تعداد 8هزار و 128 دستگاه تراکتور در 7مدل مختلف و تعداد 10هزار و 349 دستگاه انواع ادوات کشاورزی تولید کرده است که از این تعداد ‌هزار و 117 دستگاه تراکتور به کشورهای منطقه صادر شده است. بر اساس این گزارش، از سال 2014 به دلیل مشکلات ناشی از تحریم و مشکلات اقتصادی حاکم بر ونزوئلا، تولید تراکتور در این کشور متوقف شد. این کارخانه در شهر بولیوار و در زمینی به مساحت 123هزار مترمربع واقع شده است.

توسعه کارخانه‌های سیمان

همکاری در حوزه سیمان نیز از پروژه‌های صنعتی میان دو کشور بوده است. به گزارش خبرگزاری تسنیم در کارخانه سیمان Cerro Azul در شهر ماتورین (واقع در500کیلومتری شرق کاراکاس) با ظرفیت تولید سالانه یک‌میلیون تن توسط مهندسان و کارشناسان ایرانی ساخته و راه‌اندازی شد. دولت ونزوئلا 400‌میلیون دلار در این پروژه سرمایه‌گذاری کرده‌است. مراسم افتتاح این کارخانه با حضور معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت وقت ایران و فرناندو مارتینز همتای ونزوئلایی برگزار شد.

تولید و صادرات خودرو

یکی از مهم‌ترین محورهای همکاری اقتصادی ایران و ونزوئلا در سال‌های اخیر، صنعت خودروسازی بوده است. به گزارش خبرگزاری ایسنا، در جریان سفر رئیس‌جمهور دولت سیزدهم ایران به آمریکای لاتین، مذاکراتی با هدف توسعه همکاری‌های مشترک در صنعت خودرو با مقامات ونزوئلا صورت گرفت که منجر به توافق بر سر تولید و صادرات 200هزار دستگاه خودرو سواری طی پنج سال شد. همچنین مقرر شد کارخانه خودروسازی «ونیراتو» با مدیریت طرف ایرانی احیا شود و خط تولید خودروهای تجاری و مسافری در ونزوئلا در دستور کار قرار گیرد.

کارخانه ونیراتو با مشارکت 36درصدی شرکت توسعه صنایع خودرو (ایران‌خودرو و سایپا) و 64درصدی موسسه ونزوئلایی کورپیونسا (وابسته به وزارت صنایع و تولید ملی ونزوئلا) در سال 1385 تاسیس شد و تا سال 1394 فعال بود. پس از وقفه‌ای چندساله، همکاری‌های مشترک از سال 1401 مجددا آغاز شد. بر اساس اطلاعات ایسنا، ظرفیت تولید سالانه این کارخانه در آن دوره، 30هزار دستگاه خودرو در در سه شیفت‌کاری بوده‌است.

به گزارش ایسنا، در مجموع از سال 2007 تا 2015 (به مدت 9 سال) 11هزار و 605 دستگاه خودرو در این کشور تولید شد که مشتمل بر 5165 دستگاه پراید 141 (تا پایان سال 90) و تعداد 6هزار و 440 دستگاه پراید 132 (از سال 1390 به این سو) بوده است. در سال 1401 صادرات 1000 دستگاه ساینا و کوییک به این کشور در دستور کار قرار گرفت و پیش‌بینی شده بود تا پایان سال 1402 نیز 1000 دستگاه دیگر از این دو خودرو راهی بازار ونزوئلا شود.

همکاری‌های نفتی و پالایشگاهی

ایران در راستای افزایش صادرات نفت و مقابله با تحریم‌ها، اقدامات گسترده‌ای در حوزه پالایشگاهی در ونزوئلا انجام داده است. بر اساس گزارش خبرگزاری فارس، این اقدامات بخشی از سیاست «بازارسازی نفت» دولت ایران محسوب می‌شد که شامل صدور خدمات فنی و مهندسی و فعال کردن ظرفیت‌های پالایشی مغفول در خارج از کشور است. از جمله اقدامات در حوزه پالایشگاه‌های فراسرزمینی می‌توان به پالایشگاه ال‌پالیتو و پالایشگاه پاراگوانا اشاره کرد. قرارداد اولیه برای بازسازی پالایشگاه 140هزاربشکه‌ای ال‌پالیتو در ایالت کارابوبو میان وزرای نفت ایران و ونزوئلا امضا شد. این قرارداد به ارزش 110‌میلیون یورو با تامین منابع مالی از سوی شرکت ایرانی اجرایی شد و خوراک نفت خام این پالایشگاه نیز با مشارکت شرکت ملی نفت ایران تامین شد.

پس از اجرای این قرارداد، صادرات روزانه نفت و میعانات گازی ایران به ونزوئلا به حدود 200هزار بشکه رسید که نسبت به ماه‌های قبل از ژوئیه 2022 حدود 100هزار بشکه افزایش داشت. همچنین برنامه‌ریزی شده بود که قراردادی به ارزش 460‌میلیون یورو برای بازسازی پالایشگاه پاراگوانا، بزرگ‌ترین مجتمع پالایشگاهی ونزوئلا با ظرفیت 955هزار بشکه در روز در سواحل غرب این کشور، منعقد شود. از دیگر اقداماتی که می‌توان به آن اشاره کرد تحویل دومین نفتکش ساخت ایران به ونزوئلا در سال 1401 بود. به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری، نفتکش آفراماکس با ظرفیت 113هزار تن (800هزار بشکه) ساخت یک شرکت ایرانی در خرداد 1401 تحویل ونزوئلا داده شده‌ است. رئیس‌جمهور ایران در مراسم  امضای سند تحویل این نفتکش خبر از ساخت دو نفتکش دیگر برای ونزوئلا داد.

کشت فراسرزمینی در نیمکره غربی

یکی دیگر از محورهای همکاری اقتصادی ایران و ونزوئلا، کشت فراسرزمینی بوده است؛ مفهومی که به سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی خارج از مرزهای کشور با هدف تامین امنیت غذایی و دسترسی به منابع تولید ارزان‌تر اطلاق می‌شود. در همین راستا، خبرگزاری ایلنا در گزارشی با اشاره به ظرفیت‌های موجود برای سرمایه‌گذاری کشاورزی ایران در ونزوئلا، میزان درخواست خرید زمین کشاورزی از سوی بخش خصوصی ایران در این کشور را حدود 500هزار هکتار اعلام کرده‌است. در این حوزه بر اساس اعلام منابع رسمی، محدودیتی برای فروش زمین‌های کشاورزی به ایرانیان در ونزوئلا وجود ندارد و حتی امکان خرید 2 تا 3‌میلیون هکتار زمین کشاورزی نیز برای سرمایه‌گذاران ایرانی فراهم است.