فصل جدید روابط تهران و بیروت

در این رابطه عراقچی روز گذشته و در حاشیه جلسه هفتگی هیات دولت با اعلام سفرش به لبنان در خصوص اهداف آن گفت: «ما به دنبال گسترش روابط با کل مجموعه لبنان و دولت لبنان هستیم. این انگیزه هم در طرف ما و هم طرف لبنانی وجود دارد. یک هیات اقتصادی هم من را در این سفر برای بررسی جنبه‌های اقتصادی و تجاری  در آن کشور همراهی خواهند کرد. ان‌شاءالله امیدوارم به یک روابط بسیار خوب برگردیم.» اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، نیز در آخرین نشست خبری خود در پاسخ به سوالی در ارتباط با اخبار منتشرشده مبنی بر اظهار آمادگی وزیر خارجه لبنان برای گفت‌وگو با ایران و اینکه آخرین وضعیت اعزام سفیر ایران به بیروت چگونه است، خاطرنشان کرد که روابط ما با لبنان رابطه‌ای دیرپا و دوستانه است و مصمم هستیم که این روابط را ادامه بدهیم. بقایی از آغاز به کار سفیر جدید لبنان در ایران خبر داد و افزود: «وی هفته گذشته  با عراقچی دیدار و رایزنی کرد و به صورت رسمی ماموریت خود در ایران را آغاز کرد.»

چرا رجی دعوت را رد کرد؟

اما ماجرای دعوت ایران از یوسف رجی، وزیر خارجه ایران و رد این دعوت چیست؟ روز آخر آبان‌ماه بود که سید‌عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، به دعوت وزیر خارجه لبنان برای مذاکره پاسخ داد. وی در کانال تلگرامی‌اش نوشت: «دوست عزیزم یوسف رجی وزیر خارجه لبنان در مصاحبه با ام‌تی‌وی لبنان، از من برای مذاکره دعوت کرده است.» وی ادامه داد: «ما در امور داخلی لبنان دخالت نمی‌کنیم؛ اما از هرگونه گفت‌وگو با هدف پیشبرد روابط دوجانبه ایران و لبنان استقبال می‌کنیم.» عراقچی در این صحبت‌هایش ضمن آنکه تاکید داشت ایران و لبنان نیازی به کشور ثالث ندارند، از یوسف رجی برای سفر به تهران دعوت کرد و گفت: «اگر از من برای سفر به بیروت دعوت شود، با کمال میل می‌پذیرم.»

اما اواسط آذر ماه بود که رجی به این دعوت پاسخ رد داد و بابت عدم پذیرش دعوت ایران برای سفر به تهران عذرخواهی کرد. وی در توجیه آن گفت عدم پذیرش دعوت به‌معنای رد گفت‌وگو نیست، اما شرایط مناسب برای چنین دیداری در‌حال‌حاضر فراهم نیست. رَجی در این پیام بار دیگر از عراقچی دعوت کرد تا دیداری دوجانبه در یک کشور ثالث بی‌طرف - که دو طرف بر سر آن توافق کنند - برگزار شود. وزیر خارجه لبنان با اشاره به هشدارها درباره حمله احتمالی رژیم صهیونیستی به کشورش بر آمادگی بیروت جهت مذاکره با ایران خبر داد. وزیر خارجه لبنان در این سخنان با اشاره به وجود برخی اختلافات در دیدگاه‌های میان تهران و بیروت، از جمله حمایت تهران از حزب‌الله لبنان،  بر آمادگی و استقبال کشورش از مذاکره با ایران خبر داد. رجی با طرح اتهاماتی علیه کشورمان افزود: «ما با ایران مشکل داریم و آماده گفت‌وگو هستیم، مشروط بر اینکه دخالت در امور داخلی ما را متوقف کند. ایران همچنین باید تامین مالی یک سازمان غیرقانونی در لبنان را متوقف کند.»

پس از این اظهارات رجی همچنان تبادل پیام بین ‌وزرای خارجه تهران و بیروت ادامه داشت و عراقچی در پاسخ به وزیر خارجه لبنان در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «با توجه به اشغالگری اسرائیل در لبنان و نقض آشکار «آتش‌بس»، کاملا درک می‌کنم که چرا همتای لبنانی ارجمندم آماده سفر به تهران نیست. از این‌رو با کمال میل دعوت او برای سفر به بیروت را می‌پذیرم. ما نیز خواهان «فصلی جدید» در روابط دوجانبه هستیم؛ روابط بر پایه همان اصول دقیقی که آقای رجی وزیر خارجه بر آن تاکید کرده است.» البته این موضع‌گیری‌های رجی کمی بعد تغییر کرد و دهم این ماه بود که در مواضعی متفاوت از گذشته، خواستار گشوده شدن صفحه‌ای جدید در روابط تهران - بیروت شد. 

وی بر اهمیت ساختن روابطی متوازن با ایران بر پایه احترام به حاکمیت و استقلال لبنان تاکید کرد. رَجی در ادامه گفت که همکاری‌های دوجانبه باید صرفا از طریق دولت‌ها و نهادهای قانونی دو کشور انجام شود. همزمان سفیر جدید لبنان در ایران کار خود را آغاز کرد. حال در این شرایط قرار است امروز سید عباس عراقچی وارد بیروت شود و رایزنی‌های سیاسی و اقتصادی با مقامات لبنان داشته باشد. اکنون این پرسش مطرح است که مهم‌ترین هدف عراقچی از سفرش در این مقطع به لبنان چیست و چه اهدافی را دنبال می‌کند؟

استراتژی جدید ایران در لبنان

روابط ایران و لبنان به طور کلی در طول سال‌ها و دهه‌های اخیر به‌رغم همه تغییرات سیاسی که در لبنان رخ داده، چه در سطح رسمی و چه در سطح غیررسمی(با حزب الله) روابط نزدیک و پایداری بوده است. در چنین شرایطی به نظر می‌رسد که خیلی نباید اظهارات یوسف رجی را جدی گرفت. به این معنا که تاثیرگذاری‌های جناحی و حزبی آقای رجی در اظهارنظرش راجع به ایران بسیار پررنگ بود. اظهارنظر او راجع به آقای عراقچی که گفت در یک کشور ثالث حاضر هستم با شما دیدار کنم، هر چند بازتابی از تغییرات سیاسی در لبنان طی یک سال و نیم اخیر است، اما با این وجود معدل مواضع سیاسی لبنان نیست. کمااینکه بعد از اظهارنظر آقای رجی، گزارش‌هایی در رسانه‌های لبنانی منتشر شد که جوزف عون، رئیس‌جمهور و نواف سلام انتقاداتی را به آقای رجی وارد آوردند مبنی بر اینکه اظهارنظرش بسیار تند بوده است. بنابراین سفر آقای عراقچی اولا نشان‌دهنده این است که معدل نگاه سیاسی و مواضع سیاسی در لبنان این است که روابط با ایران همچنان در عرصه روابط رسمی، مناسباتی پایدار باشد و از طرفی این مساله که آقای عراقچی در راس یک هیات اقتصادی به لبنان سفر می‌کند یک پیام مهم دارد؛ مبنی بر اینکه در دوره جدید به نظر می‌رسد ایران می‌خواهد با توجه به تغییرات سیاسی در لبنان مانند اینکه حزب‌الله ضعیف‌تر شده به دنبال این باشد که سطح روابط رسمی خود را با دولت لبنان ارتقا دهد. به این معنا که صرفا روابط ایران و لبنان منحصر به روابط ایران و حزب‌الله نباشد. یعنی ایران می‌خواهد به سطحی از روابط که در طول شاید دو دهه اخیر کمتر به آن توجه شده(روابط با خود دولت و طوایف مختلف غیر از حزب‌الله) در دوره جدید اهتمام بیشتری داشته باشد. این باعث خواهد شد پروژه‌ای که اسرائیل و آمریکا برای کنار زدن ایران از صحنه سیاسی در لبنان به دنبال آن هستند با موانعی روبه‌رو شود. به نظر می‌رسد این بُعد سفر آقای عراقچی یعنی تلاش ایران برای متنوع‌سازی روابط خود در عرصه سیاسی با لبنان که صرفا منحصر به حزب‌الله نباشد بسیار قابل‌توجه است.

البته باید به این نکته توجه داشت در شرایطی که ما در وضعیت تحریمی به سر می‌بریم، بسیار بعید است که روابط اقتصادی نزدیکی را بتوانیم با لبنان برقرار کنیم. کمااینکه در مورد عراق هم شاهد بودیم که روابطمان به دلیل تحریم‌ها با موانعی روبه‌رو شد. ضمن اینکه ما شاهد فشارهای آمریکا و اسرائیل بر دولت لبنان هستیم. یعنی خیلی نمی‌توان انتظار داشت که دولت لبنان به سمت ایران گرایش پیدا کند. دولت بیروت تحت فشار است و همین الان اسرائیل 5 نقطه از لبنان را تحت اشغال خود قرار داده است. همچنین در موضوع خلع سلاح از ناحیه آمریکا و اسرائیل به شدت تحت فشار است و سایه جنگ نیز مجددا در فضای لبنان دیده می‌شود. در چنین شرایطی سفر آقای عراقچی با این هدف است که نشان دهد اولا ایران همچنان در فضای لبنان وجود دارد، دوما به دنبال تعمیق و متنوع‌سازی روابط است و سوما از دومینویی که از حدود یک سال و نیم اخیر آغاز شده می‌خواهد جلوگیری کند. این دومینو، تضعیف و از بین بردن محور مقاومت را شامل می‌شود.

*  پژوهشگر مسائل لبنان