فعالان اقتصادی در ارزیابی این وضعیت که طرفهای تجاری ایران تنوع کمی دارند، به مانع اصلی تحریم و تبعات آن مانند قطع مبادلات بانکی اشاره میکنند. به اعتقاد آنها این وضعیت سبب شده تا ایران در مبادلات تجاری مجبور به اعطای امتیازات متعددی به طرف مقابل خود شود. تجار با اشاره به انتشار اخبار و گزارشهایی در مورد رکوردشکنی تجارت میگویند در دنیای امروز کشورها محصولی که در آن مزیت دارند را تولید و سایر کالاها را وارد میکنند. اما عدم ارتباط ایران با کشورهای توسعهیافته سبب شده تا در عین حال که از واردات فناوری محروم میشویم، بازار صادراتی کالاهایی را که در آن دارای مزیت نسبی بودهایم نیز از دست بدهیم.
شرکای تجاری انگشتشمار
مهراد عباد، عضو هیات نمایندگان اتاق ایران در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» بیان کرد: بسیاری از اخبار حالت شعارگونه دارند، در سالهای گذشته این موضوع چه در بحث روابط تجاری با کشورهای مختلف و چه در امضای توافقنامهها بارها مشاهده شده است. گفته میشد که پیوستن به بریکس و اوراسیا ارتباطات تجاری ما را بهتر میکند، اما واقعیت این است که مشکل ما بنیادی است. اگر تحریمها رفع نشود، ارتباط ما با این کشورها هم سخت خواهد شد. چرا که به علت جریمههای موجود، همکاری با ایران برای آنها صرفه اقتصادی ندارد و گردش مالی چندانی هم با ایران ندارند که بخواهند ریسک کنند. متاسفانه با گزارشهای نادرست فراوانی مواجه هستیم. در موارد مشابه برخی پروژههای نیمهکاره چندین بار توسط وزرا افتتاح میشود. در واقع برخی از مسوولان به جای ارائه راهکارهای واقعی، به حرکات نمایشی روی آوردهاند.
عباد توضیح داد: در سالهای اخیر با افزایش تحریمها، متاسفانه شرکای تجاری ایران بهشدت کاهش پیدا کردهاند. صرفا در یک دوره بسیار کوتاه بعد از برجام، فضا کمی باز شد و اروپاییها هم به شرکای تجاری ما اضافه شدند. اما بلافاصله با خروج ترامپ از برجام، بسیاری از این کشورها ارتباط تجاریشان را قطع و از ایران خارج شدند. بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس نیز یک تا دو سال با ایران همکاری نکردند و پس از مدتی به نوعی با واسطه، کار با ایران را شروع کردند. وی اضافه کرد: طی این سالها شبکههای تجاری ما مدام کوچکتر شده و در حال حاضر کشورهایی که با ایران کار میکنند، شاید به تعداد انگشتهای یک دست باشند. واردات ما بیشتر از کشورهای امارات و چین است و یک مقدار هم صادرات به کشورهایی چون افغانستان، ترکیه و عراق وجود دارد که میزان آن اندک است. این اعداد در مقایسه با 10 سال پیش، به شدت کاهش پیدا کرده است. در دوران برجام و حتی قبل از شروع تحریمها، میزان واردات و صادرات ایران بیشتر بود. متاسفانه در سالهای اخیر صادرات نفتی و غیرنفتی ما کاهش پیدا کرده است.
عضو هیات نمایندگان اتاق ایران گفت: آمارهای مربوط به مبادلات تجاری که در این سالها ارائه شده، بیشتر بر اساس وزن کالا بوده است. این موارد نشاندهنده میزان واقعی واردات و صادرات نیست. چرا که این روزها کالاهای هایتک وارد عرصه تجاری شدهاند که ممکن است قیمت بسیار بالایی داشته باشند، اما وزن کمی داشته باشند. در نتیجه این گزارشها نیاز به تحلیل بیشتری دارند. صادرات ما در این سالها مخصوصا از زمانی که مراودات بانکی کاهش یافت و سوئیفت از بین رفت، بهشدت کاهش پیدا کرده است. تعداد کشورها و شرکتهایی که حاضرند با ایران کار کنند، بسیار محدود شده است. حتی در کشورهایی مثل عراق و افغانستان، شرکتهایی که با اروپا یا آمریکا ارتباط دارند و یا پایه اولیه تاسیس آنها مربوط به این کشورها است، اصولا تمایلی به همکاری با ایران ندارند.
در حال حاضر بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس که با ایران کار میکنند، از طریق شرکتهای واسطه این کار را انجام میدهند یا خودشان شرکتهایی ثبت کردهاند یا ایرانیها در آن کشورها شرکت ثبت کردهاند و از آن طریق همکاری میکنند. متاسفانه هم در بخش خصوصی و هم در بخش دولتی، کشورها و شرکتهای محدودی تمایل به همکاری با ایران دارند. دولت هم در صادرات نفت با محدودیت شدید مشتری مواجه شده و عملا بیشتر نفت خود را به چین میفروشد. البته دولت مانند بخش خصوصی در بازگرداندن ارز صادراتی با مشکل مواجه است.
تبعات نداشتن ارتباط با کشورهای توسعهیافته
عباد در ادامه تصریح کرد: کشورهای توسعهیافته طرف تجاری ما نیستند و این مساله باعث شده که در تامین تکنولوژی دچار مشکل شویم. قبلا بسیاری از این نیازها از اروپا تامین میشد. بسیاری از ماشینآلات که الان در ایران هستند، از آلمان وارد شدهاند یا برخی کارخانهها توسط شرکتهای آلمانی در ایران راهاندازی شده بودند. متاسفانه در این سالها، کیفیت تجهیزات و مواد اولیهای که وارد میکنیم کاهش پیدا کرده و بیشتر به سمت واردات از چین رفتهایم. این موضوع باعث واردات ماشینآلاتی شده که محصولاتی با کیفیت پایینتر تولید میکنند. ما در برخی حوزهها مانند نفت و گاز به تکنولوژی اروپاییها و آمریکاییها نیاز داریم، اما امکان واردات نداریم و از طرف دیگر چین هم این فناوریها را در اختیار ندارد. در نتیجه این وضعیت برداشت از چاههای نفت و گاز سختتر شده و به شدت کاهش پیدا کرده است.
به گفته عباد، در دنیای تجارت آزاد، هر کشور روی یکسری کالا و تجهیزات مزیت بیشتری دارد. کشورهای توسعهیافته به دلیل ارتباط خوبی که با دنیا دارند، میتوانند مواد اولیه مورد نیازشان را از کشورهای مختلف تامین کنند. برای مثال در حوزه تراشهها، شرق آسیا قدرت بیشتری دارد و در حوزه ماشینآلات، آلمان کشور بسیار توسعهیافتهای است. اگر ارتباط خوبی با دنیا داشته باشیم، میتوانیم هر کالا را از نقطه مناسب خودش تامین کنیم. ضمن این که یک زمانی مشتریان کالاهای صادراتی ایران در سراسر دنیا بودند. ما به آمریکای شمالی و اروپا مقادیر زیادی پسته، زعفران و فرش صادر میکردیم که کالای مزیتدار ما بودند، اما نتوانستیم این مزیتها را حفظ کنیم. کشورهای دیگر معمولا روی کالاهایی تمرکز میکنند که مزیت رقابتی دارند و سایر کالاهای مورد نیازشان را وارد میکنند. متاسفانه ما با شعار خودکفایی، به نوعی تیشه به ریشه اقتصادمان زدیم، نه کالاهایی را که در تولید آن مزیت داشتیم تولید کردیم و نه توانستیم واردات انجام دهیم.
لزوم بهبود ارتباط با کشورهای جهان
عباد تاکید کرد: با وجود تحریمها نمیتوانیم انتظار توسعه در تجارت خارجی را داشته باشیم. یکی از اولین راهکارها، بهبود ارتباط با دنیا است. در کنار آن، اصلاحات داخلی هم لازم است. دولت حرکت به سمت ارز تک نرخی را آغاز کرده است، اما بیش از 80درصد اقتصاد ایران در اختیار دولت و نهادهای مختلف است. بدون کوچکسازی دولت و تقویت بخش خصوصی، توسعه امکانپذیر نیست. کشورهایی توانستهاند رشد و توسعه پیدا کنند که بخش خصوصی قویتری داشتهاند. با سهم 5 تا 10درصدی بخش خصوصی، نمیتوان انتظار رشد داشت. ثبات اقتصادی برای بخش خصوصی حیاتی است و متاسفانه در سالهای اخیر بیثباتی شدیدی را تجربه کردهایم. ما به برنامههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت نیاز داریم. حتی اگر همین امروز مسیر اصلاحات را شروع کنیم، حداقل دو تا سه سال زمان لازم است، چرا که رفع تحریمها یک فرآیند چندساله و طولانی است.
انعقاد قراردادهای تجاری بیفایده
صدرالدین نیاورانی، عضو هیات نمایندگان اتاق ایران به «دنیایاقتصاد» گفت: در حال حاضر شاهد انعقاد قراردادهایی هستیم که سودی برای حوزه تجارت و مردم ندارد. برای نمونه در مبادلات تجاری با چین، این کشور تعرفه کالاهایی را برای ما کاهش داده است که اساسا محصول صادراتی ایران نیستند. در مقابل ما برای چین تعرفه کالایی را کاهش دادهایم که روزانه وارد ایران میشود. در قرارداد اوراسیا نیز بعضی از اقلام که امتیازات خوبی دارد و حتی تعرفه گمرکی صفر برای آنها اعمال شده است، اقلام اصلی صادراتی ما نیستند. اما ما امتیازات فراوانی را ارائه دادهایم. البته باید این نکته را هم در نظر داشت که 70درصد تفاهمنامههای تجاری تشریفاتی و 30 درصد اجرایی است.
نیاورانی گفت: موضوع اصلی این است که در حوزه دیپلماسی اقتصادی باید افرادی در وزارت امور خارجه باشند که به روند تجارت آگاهی کامل داشته باشند و یا افرادی از طریق اتاقهای بازرگانی، اصناف و تعاونیها که با وضعیت تجارت و اقتصاد کشور آشنا هستند، معرفی شوند. این افراد وقتی پشت میز مذاکره مینشینند، باید بدانند که چه چیزی را مطرح کنند و چه امتیازی بگیرند. متاسفانه برخی از اشخاص یا نمایندههای مجلس که در جریان این قراردادها حاضر هستند، اطلاعات کافی در حوزه اقتصاد و بازرگانی ندارند.
عضو هیات نمایندگان اتاق ایران گفت: باید به دنبال بازارهای سودآور باشیم. بازار آفریقا چون اکثر کشورهایش ثروتمند نیستند، برای ما فرصت نیست و صحبت از آن بیشتر جنبه تبلیغاتی و دستاوردسازی دارد. وقتی کشتی مستقل برای ارسال کالا به آفریقا نداریم، چطور میتوانیم آنجا بازار خوبی داشته باشیم؟ وقتی پرواز مستقیم نداریم، چطور کشورهای آفریقایی میتوانند برای ما بازار جذابی باشند؟ با چه وسیلهای میخواهیم کالاهای صادراتی یا وارداتی را حمل کنیم؟ حتما باید از طریق بنادر واسطهای برویم که در این صورت هزینهها افزایش مییابد. بازار آفریقا فقط برای کشورهای صنعتی میتواند فرصت باشد که به دنبال تامین مواد اولیه هستند. بازاری که میتواند فرصتآفرین باشد بازار اروپا، آمریکا و شرق آسیا است. کشورهای عربی هم با وجود جمعیت کم، بازارهای خیلی خوبی برای اهداف صادراتی ما هستند. بنادر دنیا که ارتباط مستقیم به آنها داریم مانند بنادر چین، بمبئی و کشورهای عربی میتوانند مقاصد واقعی صادراتی ما باشند.
