برخی واحدها با استفاده از سوختهای جایگزین مانند مازوت یا گازوئیل توانستهاند از توقف کامل تولید جلوگیری کنند، این راهکار موقت هزینههای تولید را بهطور قابلتوجهی افزایش داده و حاشیه سود بنگاهها را کاهش داده است. از سوی دیگر، صنایعی که امکان استفاده از سوخت دوم را ندارند یا با قطعی کامل گاز روبهرو شدهاند، یا ناچار به کاهش تولید یا توقف فعالیت شدهاند. موضوعی که آثار آن تنها به یک واحد یا یک حلقه از زنجیره تولید محدود نمیشود و کل زنجیره ارزش را درگیر میکند.
علاوه بر این، هر کشوری برای حرکت در مسیر توسعه، گسترش صادرات و جذب نیروی کار ماهر، نیازمند صنایع پایدار است. درحالیکه در شرایط کنونی بهدلیل اختلال در تامین انرژی در فصول مختلف سال، تولید صنایع تحتتاثیر قرار گرفته و هر ساله افت تولید در بخشهای مختلف صنعتی مشاهده میشود. بنابراین، زمانی که تامین اصلیترین نیاز واحدهای تولیدی به چالش اساسی تبدیل شده است، نمیتوان انتظار توسعه پایدار را داشت. در چنین شرایطی، فعالان صنعتی بر این باورند که تداوم سیاستهای فعلی، بدون سرمایهگذاری برای تنوعبخشی به منابع انرژی، افزایش بهرهوری و توسعه زیرساختهای تولید برق و گاز، میتواند به تضعیف تولید، افزایش بیکاری و کاهش رقابتپذیری صنایع منجر شود. گزارش پیشرو با بررسی وضعیت تامین انرژی در صنایع مختلف و مرور دیدگاه فعالان این حوزه، تصویری روشنتر از ابعاد این چالش و پیامدهای این مشکل بر بخش تولید کشور ارائه میدهد.
سوخت جایگزین صنعت سیمان
علیاکبر الوندیان، دبیر انجمن سیمان، درباره وضعیت تامین گاز صنعت سیمان در شرایط برودت هوا در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» توضیح داد: بسیاری از کارخانههای فعال در صنعت سیمان، این روزها با استفاده از مازوت، بهعنوان سوخت جایگزین، به فعالیت خود ادامه میدهند. چراکه گاز بسیاری از کارخانهها قطع شده و گاز فقط به کارخانههایی که ممنوعیت مصرف سوخت دوم دارند، تعلق میگیرد. سوخت مازوت هم هزینه بالایی به کارخانههای تولید سیمان تحمیل میکند؛ زیرا هزینه حملونقل این سوخت از پالایشگاهها و انبارهای نفت به کارخانههای سیمان بسیار بالاست، اما چون امکان تامین آن وجود دارد، کارخانهها هم از همین سوخت استفاده میکنند.
او با اشاره به زمان آغاز محدودیتهای گاز عنوان کرد: محدودیت و حتی قطع گاز صنایع در فصل زمستان، مختص سالجاری نیست و صنایع از سالهای گذشته نیز با چالش تامین انرژی مواجه بودهاند. با این حال، آغاز اعمال محدودیتهای گاز صنایع در فصول پاییز و زمستان به آبانماه 1402 بازمیگردد. این محدودیتها در سالهای بعد گسترش یافت. طوری که در سال 1403 محدودیت گاز صنایع از مهرماه آغاز شد و در سالجاری نیز این محدودیتها از اردیبهشتماه اعمال شده است. هرچند حدود 50درصد گاز مورد نیاز صنعت تامین میشد، اما برای 50درصد باقیمانده، کارخانههای سیمان بهناچار از سوخت مازوت استفاده میکردند. اکنون اکثر کارخانههای سیمان از سوخت مازوت استفاده میکنند و فقط کارخانههایی که در کلانشهرها قرار دارند، از گاز استفاده میکنند. الوندیان درباره احتمال افت تولید در کارخانههای تولیدکننده سیمان تصریح کرد: از آنجا که صنعت سیمان از سوخت مازوت بهعنوان سوخت جایگزین استفاده میکند، بنابراین، این کارخانهها افت تولید چندانی ندارند، بلکه هزینههای تولید آنها نسبت به شرایط عادی افزایش پیدا کرده است.
این فعال حوزه سیمان درباره مکاتبات انجام شده با شرکت گاز و وزارت صمت برای رفع محدودیت گاز کارخانههای سیمان تصریح کرد: مکاتبات متعددی انجام شده و چندی پیش، بحثی مبنی بر عدمقطع گاز شرکتهای صادراتمحور در صنایع مختلف نظیر فولاد، سیمان و... مطرح شد، اما شرکت ملی گاز از این موضوع سر باز زد. دلیل اصلی آنها هم این بود که امکان تامین گاز مورد نیاز این کارخانهها برای شرکت ملی گاز وجود نداشت. او تاکید کرد برای رفع مشکل تامین گاز صنایع، باید تنوع انرژی افزایش پیدا کند. همچنین، باید برای کاهش انرژی هم تلاش شود. هرچند در این راستا سرمایهگذاری هم لازم است، اما دولت باید شرایط آن را مهیا کند؛ چراکه برای بهبود وضعیت صنعت سیمان، واردات ماشینآلات و تولید سیمان با انرژی مصرفی کم، نیازمند سرمایهگذاری از سوی دولت است.
محدودیت تا سقف 30درصد برای فولاد
بهادر احرامیان، عضو هیاتمدیره انجمن فولاد ایران، درباره وضعیت دریافت گاز برای صنعت فولاد در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» عنوان کرد: در حال حاضر، محدودیت جدیدی برای صنعت فولاد اعلام نشده است. با این حال، بهدلیل برودت هوا در روزهای اخیر، احتمال اعمال تغییراتی در میزان محدودیت گاز این صنعت وجود دارد. در حال حاضر، بین 25 تا 30درصد محدودیت برای فعالیت واحدهای احیا اعمال شده است. بقیه واحدها هم طبق روال گذشته به کار خود ادامه میدهند. همچنین، صنعت فولاد تا پایان آذرماه مشکل محدودیت گاز نداشت، اما در دیماه محدودیت گاز بین 25 تا 30درصد برای واحدهای احیا وجود داشت.
او با اشاره به تاثیر اعمال محدودیت بر گاز مورد نیاز صنایع بر کاهش میزان تولید تصریح کرد: قطعا محدودیت گاز بر تولید تاثیرگذار بوده، اما شرایط نسبت به سالهای قبل با تلاشهای وزیر صمت، تا حدی بهتر شده است. با توجه به این شرایط، انتظار میرود تولید در صنعت فولاد نسبت به سال قبل در وضعیت بهتری قرار داشته باشد. نکتهای که وجود دارد این است که درصد پوشش ظرفیت به صورت سالانه روند نزولی داشته، اما تولید رشد پیدا کرده است. دلیل اصلی این امر این است که ظرفیتهای جدیدی وارد مدار شدهاند و به همین دلیل، تولید افت چندانی نداشته، اما پوشش ظرفیت فولاد کاهش پیدا کرده است.
این فعال حوزه فولاد در پاسخ به این پرسش که آیا صحبتی با شرکت گاز مبنی بر کاهش محدودیتهای گاز صنعت فولاد انجام شده، گفت: شرکت گاز هم محدودیتهای خاص خود را دارد و در حال حاضر، مصرف گاز خانگی رکورد جدیدی را به ثبت رسانده که این وضعیت مناسب نیست. وزارت صمت هم نسبت به سالهای گذشته در این موضوع عملکرد بهتری داشت، اما باید به شرایط کلی تامین گاز نگاه کرد. احرامیان درباره ادامهدار شدن محدودیتهای گاز صنایع عنوان کرد: تداوم محدودیت گاز صنایع بهویژه در صنعت فولاد به شرایط جوی و شدت برودت هوا بستگی دارد. در حال حاضر بسیاری از شهرها رکورد کمسابقهای از سرما را ثبت کردهاند. بنابراین، این احتمال وجود دارد که طی یک تا دو هفته آینده، محدودیتها به اوج خود برسد و پس از آن، شرایط به حالت عادی بازگردد.
صنایع غذایی بدون قطعی گاز
حسن فروزانفرد، عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی ایران و فعال حوزه صنایع غذایی، درباره وضعیت تامین انرژی در کارخانههای تولیدکننده صنایع غذایی در شرایط فعلی تصریح کرد: در حال حاضر در حوزه صنایع غذایی، مشکل خاصی در تامین گاز وجود ندارد و تا این لحظه قطعی گاز یا توقف تولید به دلیل محدودیت گاز رخ نداده است. امید است که در ادامه نیز مشکل قابلتوجهی در این حوزه ایجاد نشود؛ چراکه اکنون، صنایع غذایی در بخشهای مختلفی ازجمله افزایش قیمتها، تامین منابع مالی و تداوم فعالیت با چالشهایی مواجه هستند. در فصل گذشته، مشکل تامین برق و گازوئیل مورد نیاز ژنراتورها وجود داشت و هزینههای سنگینی برای تامین گازوئیل به صنایع تحمیل شد. با توجه به اینکه برق نقش مهمی در نگهداری مواد اولیه و محصولات دارد، این محدودیتها مشکلات متعددی را برای واحدهای تولیدی ایجاد کرد. با این حال، در حال حاضر و در محدوده فعالیت ما، مشکلی در تامین گاز مشاهده نمیشود. او درباره محدودیت برق این صنعت در روزهای اخیر گفت: در چند هفته اخیر، محدودیت قابلتوجهی در حوزه تامین برق وجود نداشته و عمده این مشکل به فصول تابستان و پاییز بازمیگردد. در آن مقطع، گاهی دو تا سه روز در هفته برق واحدها قطع میشد و حتی در برخی روزها با وجود قطع نشدن برق، اجازه فعالیت داده نمیشد. با آغاز فصل سرما، در حال حاضر مشکلی در تامین برق وجود ندارد، اما این محدودیتها تا اواسط پاییز ادامه داشت.
فروزانفرد با اشاره به صحبتهای انجامشده در شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی پیرامون وضعیت انرژی در صنایع اظهار کرد: مشکلات از طریق شورای گفتوگو پیگیری میشد. نکتهای که وجود دارد این است که این محدودیت از مدتها قبل وجود داشته و صرفا میان تولیدکنندگان تقسیم میشد. همچنین، امکان اقدام دیگری هم وجود نداشت. بنابراین، باید تلاش شود تا زمینه برای بهرهوری بهتر از نیروگاهها یا حتی ایجاد نیروگاه خورشیدی فراهم شود و حتی پیشنهادهایی برای ایجاد نیروگاههای کوچکتر توسط خود واحدهای تولیدی مطرح شد که این برای واحدهای کوچک و متوسط امکانپذیر نیست و به منابع مالی قابلتوجهی نیاز دارد. اینگونه شرکتها به سمت تهیه ژنراتور حرکت کردهاند که یا با گاز یا با گازوئیل کار میکند تا اینگونه انرژی مورد نیاز خود را تامین کنند. سرمایهگذاری در این حوزه انجام شده، اما تامین منابع سوختی خود یکی از مشکلاتی است که اغلب چالش ایجاد میکند.
چرخه معیوب صنعت مس
سید حجت زینلی، عضو هیاتمدیره انجمن مس ایران، با اشاره به وضعیت تامین گاز صنعت مس در شرایط برودت هوا توضیح داد: در حال حاضر، در استان کرمان که واحدهای ذوب کاری در آن فعالیت میکنند، گاز بهطور گسترده قطع شده است. این قطعی از حدود یک ماه پیش آغاز شده و تاکنون ادامه دارد. او با اشاره به مکاتبات انجام شده با وزارت صمت برای رفع مشکل گاز صنایع عنوان کرد: تاکنون مکاتباتی با وزارت صمت انجام شده، اما هنوز نتیجهای از این پیگیریها حاصل نشده است. زینلی درباره تاثیر قطعی گاز بر افت تولید کارخانههای فعال در حوزه مس تصریح کرد: افت تولید به کل زنجیره مربوط میشود و در حال حاضر این وضعیت بیش از همه برای ذوبکاران و تولیدکنندگان شمش رخ داده است. زمانی که این گروهها امکان فعالیت نداشته باشند، کسب و کار آنها تعطیل میشود و بخشی از کارگران نیز بیکار میشوند. از سوی دیگر، محصولات تولیدکنندگان بالادستی زنجیره نیز به فروش نمیرسد. برای مثال، ذوبکاران قادر به خرید کنسانتره نخواهند بود. در نتیجه این وضعیت، چرخه معیوبی ایجاد میکند و بهدلیل قطع گاز، کل زنجیره ارزش مس با مخاطره مواجه میشود.
او تاکید کرد که معمولا در فصل سرد سال محدودیت در تامین گاز برای صنایع ایجاد میشود و احتمال میرود که این محدودیتها تا اواخر بهمن ادامه داشته باشد. اکنون بیشتر کارخانهها با قطعی گاز مواجهند و بعضی از کارخانهها نیز با محدودیت در تامین گاز مواجه هستند. در مجموع، ناترازی انرژی به یکی از مهمترین چالشهای ساختاری بخش تولید کشور تبدیل شده است. چالشی که نهتنها عملکرد روزمره صنایع را مختل میکند، بلکه پایداری زنجیرههای تولید، اشتغال و توان رقابتپذیری اقتصاد را نیز تحتتاثیر قرار میدهد. تداوم محدودیتهای برق و گاز، صنایع را ناچار به استفاده از راهکارهای پرهزینه و موقت کرده و در برخی موارد به کاهش تولید یا توقف فعالیت انجامیده است. در چنین شرایطی، عبور از بحران انرژی مستلزم تغییر رویکرد سیاستگذاری، سرمایهگذاری هدفمند در تنوعبخشی به منابع انرژی، افزایش بهرهوری و توسعه زیرساختهاست. در غیراین صورت، ناترازی انرژی میتواند به مانع جدی در مسیر رشد صنعتی و توسعه اقتصادی کشور تبدیل شود.
