میدان امیر چخماق ؛ میدان حماسه های یزد

با قدم گذاشتن به مرکز ایران، جلوه های کویری این سرزمین یکی پس از دیگری نمایان می شوند و شهرها با جاذبه هایی تماشایی به استقبالمان می آیند. یزد شهری است که هر لحظه با دیدنی هایش غافلگیرتان می کند و طعم متفاوتی از سفر را به شما می چشاند. همقدم با خیابان هایش که شوید، خانه های خشتی و بادگیرها یکی پس از دیگری جلوه گر می شوند و شما را با خود به زمان های دورتر می برند؛ زمانی که هنوز ساختمان ها، آسمان را نشکافته بودند و رنگ دودی هیچ جایی در زندگی ها نداشت.

در مرکز این شهر میدانی تاریخی و مهم قرار دارد که مجموعه ای از ساختمان ها را در خود جای داده و به عنوان یکی از دیدنی ترین قسمت های یزد، علاقه مندان را از راه های دور و نزدیک به سوی خود می کشاند. ساکنان و میهمانان این شهر در این میدان گرد هم می آیند تا غرق در زیبایی های آن شوند و در کنار رقص فواره ها، بخشی از تاریخ این سرزمین کهن را به نظاره بنشینند.

نامش میدان امیرچخماق است و می خواهیم امروز سری به آن بزنیم. شما هم کوله بارتان را بردارید و با کارناوال راهی این سفر شوید...

ورود به صفحه اختصاصی راهنمای سفر به استان یزد

چرا بازدید از میدان امیرچخماق؟

• میدان امیرچخماق یکی از میدان های تاریخی کشور می باشد.
• این میدان در شهر یزد قرار دارد که اولین شهر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو است.
• در اطراف این میدان بافت تاریخی یزد قرار دارد که با جلوه هایی دیدنی انتطار شما را می کشد.

آشنایی با میدان امیرچخماق ؛ میدان حماسه یزدی ها

امیر چخماق نام میدانی در بافت تاریخی شهر یزد می باشد که مجموعه ای از بناهای مختلف از جمله بازار، تکیه، مسجد، دو آب‌انبار و یک بقعه را در خود جای داده است و به عنوان یکی از شاخص ترین مجموعه های تاریخی و گردشگری شهر یزد از آن یاد می شود. هر یک از این بناها دارای ویژگی هایی خاص هستند که بر ارزش آنها می افزاید. به همین دلیل تمامی این بناها در فهرست آثار ملی ایران قرار دارند:

تکیه امیر چخماق در سال 1330 هجری شمسی، با شماره 383

مسجد امیر چخماق در 15 آذر سال 1341 با شماره مستقل 247

کلیه بناها و دیگر الحاقات به عنوان مجموعه امیرچخماق با شماره 241

 میدان امیرچخماق یا به قول ساکنان شهر یزد، میرچخماق یا میرچماق در طول زمان های مختلف یکی از میادین اصلی برای تجمع مردم یزد بوده و بعد از انقلاب نیز به مرکز تجمعات مردمی در راهپیمایی ها، تظاهراتها، تشییع شهدا و علما و ... تبدیل شده است. به همین دلیل است که میدان امیرچخماق علاوه بر اینکه سمبل و نماد استان یزد می باشد به عنوان میدان حماسه های یزدی ها نیز شناخته می شود.

تاریخچه میدان امیرچخماق

میدان امیر چخماق، اثری از قرن نهم هجری و زمان حکومت تیموریان بر ایران می باشد و توسط امیر جلال‌الدین چخماق ساخته شده است. وی که از  سرداران و امرای شاهرخ تیموری بود، پس از رسیدن به مقام حاکم یزد، با همکاری همسر خود، ستی فاطمه خاتون، مجموعه‌ای متشکل از تکیه، میدان، حمام عمومی، کاروان‌سراها، خانقاه، قنات‌خانه و چاه آب سرد را برای آبادانی یزد ساخت. مهم ترین این بناها مسجدی با نام مسجد جامع نو در محلی به نام ده یا کوی دهوک سفلی بود. وی در جلوی این مسجد، میدانگاهی بزرگ نیز ایجاد کرد تا جلوه ای متفاوت به آن بخشد. آن میدانگاه از همان زمان به میدان امیر چخماق مشهور شد و کمی بعدتر، بنای مسجد را نیز ، مسجد امیرچخماق خواندند.

دوره صفوی و قاجار

 این میدان در عصر صفوی هم به همین نام مشهور بود. در زمان شاه عباس تغییرات و بازسازی هایی در این مجموعه صورت گرفت که یکی از آنها ساخت چهار سوقی بر روی کاروانسرا بود. در اوایل قرن سیزدهم هجری، میدان جلوی مسجد و سردر بازار تبدیل به حسینیه شد؛ البته به احتمال فراوان، کاربری حسینیه نداشته چرا که در آن زمان هنوز استفاده از حسینیه ها به شکل امروزی رواج نداشته و ساخت چنین فضاهایی از زمان صفویه به بعد در ایران رواج پیدا کرده‌ است. در زمان فتحعلی شاه قاجار شخصی به نام حاجی حسین عطار بخشی را بر شبستان مسجد افزود و قسمت‌هایی از مسجد را نیز مرمت نمود.

دوره پهلوی

تا پیش از دوره پهلوی امیرچخماق نیز مانند برخی دیگر از میدان‌ها به آرامگاهی برای مردگان تبدیل گردید و برخی از مردم به یمن وجود حسینیه، رفتگان خود را در آنجا به خاک می سپردند. با روی کار آمدن پهلوی ها، از همان سال های آغازین حکومت، جلوی این کار گرفته می شود و پس از ویران نمودن قبور، دوباره میدان به حالت اولیه خود باز می گردد.

در این دوره تغییرات بسیار زیادی در میدان صورت گرفت که عمده ی آنها به زمان رضاشاه مربوط می شد. خیابان کشی­‌های دوره پهلوی یکی از عوامل مهم در ایجاد تغییرات بود که باعث شد کم کم جداره‌­های میدان تخریب شود. در نتیجه میدانی کوچک تعریف گردید و مسجد امیرچخماق با میدان مقابل حسینیه، با هم ادغام شدند.

در دوره‌های بعد، پس از گذر از تحولات بسیار، بدنه جنوب شرقی، به تنها جداره باقیمانده میدان تبدیل شد که همان بدنه اصلی تکیه امیرچخماق، است. 

امروز پس از سال ها این میدان همچنان پابرجاست و به عنوان اثری تاریخی و چشم نواز مورد استقبال بسیاری از گردشگران قرار می گیرد.

امیرچخماق در سال 1336

آثار تاریخی جای گرفته در میدان امیرچخماق

میدان امیر چخماق محدوده وسیعی را به خود اختصاص داده و آثار زیر را در خود دارد:

1- مسجد امیرچخماق، قدیمی ترین بنای میدام

مسجد امیر چخماق که به نام مسجد جامع نو و یا مسجد دهوک نیز شناخته می شود، قدیمی ترین بنای این میدان است و از حیث زیبایی، وسعت، اهمیت و اعتبار در میان مساجد شهر یزد، بعد از مسجد جامع و در رده ی دوم قرار دارد. این مسجد تا دوره محمدشاه قاجار، کمی دورتر از بافت شهری بوده اما به مرور زمان وارد بافت شهری می گردد.

مسجد امیرچخماق در ضلع جنوبی میدان واقع گردیده و ساخت آن در سال 841 هجری قمری به پایان رسیده است. در کریاس (ساختمان جلوی درب ورودی) آن که رو به میدان باز می شود، سنگی به چشم می خورد که بر آن متن وقفنامه‌ای به خط نسخ نقر شده‌ است. یک ورودی مسجد از کوچه مجاور و راه دیگر ورود به آن از صحن (حیاط) بقعه ستی فاطمه است و به این ترتیب صحن مشترکی بین بقعه و مسجد وجود دارد. ورودی کوچه دارای یک هشتی با پوشش آجری است و کتیبه ای از کاشی معرق در پاکار (1) سقف آن، خودنمایی می کند. در سر در شرقی مسجد نیز کتیبه‌هایی از کاشی معرق وجود دارد که عباراتی با خط ثلث محمد الحکیم بر آن دیده می شود.

 پوشش سقف این بنا از طاق و تویزه (2) می باشد و بادگیر آن در ضلع جنوب غربی آن واقع شده و مشرف بر کوچه است. در طرف راهروی شمالی که میان درب کریاس و صحن قرار دارد، شبکه‌هایی ظریف از کاشی های معرق دیده می شود که در پنجره‌ها نصب شده اند. بر فراز این مسجد، گنبدی خمیده و ترک دار قرار دارد که با کاشی سبز پوشیده شده و پیرامون آن نیز کتیبه ای از یکی از سوره های قرآن کریم به خط کوفی به چشم می خورد. دور تا دور سطح خارجی گنبد و بر کمربند آن با عبارت «السلطان ظل الله…» زینت یافته که به خط کوفی بنایی تکرار شده است. 

بخشی از سردر ایوان، مزین به کاشیکاری معرق است که کتیبه هایی در آنها از سمت راست و چپ به چشم می خورد و جرزهای آن آجری رنگ می باشند. اطراف ایوان بلند، شبستان با نقوشِ اسلیمیِ مخلوط که با کاشی سبز و قهوه ای بر روی زمینه سرمه ای پیاده سازی شده اند، زینت یافته و در پایین آنها عبارت القدر لله الله اکبر دیده می شود.

 محراب صحن اصلی، از کاشی معرق می باشد و از ساختمانی مقرنس کاری شده تشکیل یافته که در وسط آن سنگ مرمر بسیار خوشتراشی به اندازه 1/15 در 3/38 متر نصب شده‌ است. در وسط مقرنس کاری یک گل مربع به اندازه 54 در 95 سانتیمتر وجود دارد و در سمت چپ آن، یک سنگ مرمر به اندازه 28 در 30 سانتیمتر خودنمایی می کند.   

گرم خانه یا جماعت خانه‌ی این مسجد دارای دو در چوبی است که بر دو لنگه‌ی آن، عبارت‌های لااله الا الله، محمد رسول‌الله و علی ولی‌الله به خط نسخ و میان دو کتیبه، به صورت کنده کاری، نقش بسته است. مأذنه (3) مسجد امیرچخماق، مستطیل شکل و آجری می باشد و مشرف بر ورودی ضلع شرقی مسجدساخته شده است.

این مسجد دارای دو شبستان زمستانی و تابستانی می باشد. در قسمت تابستانی آن و در بالای محراب بادگیر بسیار زیبایی قرار دارد و نکته ی جالب توجه درباره شبستان زمستانی این است که در دو سوی دالان ورودی واقع شده و نور آن با سنگ مرمر تامین می شود.

پاورقی

1- محل قرارگیری سقف روی دیوار در طاق ضربی

2- تویزه در اصطلاح معماری سنتی، باریکه‌های باربری از سقف های قوسی شکل است که عامل انتقال بارهای فشاری به دیواره‌های جانبی و پایینی می‌باشد.

3- آن بخش از مسجد یا ساختمان‌های مذهبی اسلامی که برای اذان گفتن از سوی مؤذن ساخته شده است.

2- بازار حاجی قنبر

یزد هم مانند همه ی شهرهای ایران دارای بازاری است که شالوده اقتصادی شهر را تشکیل می دهد. این بازار در دوران پهلوی به واسطه احداث خیابان شاه یا همان خیابان قیام امروزی به دو قسمت تقسیم شد و برخی فضاهای اصلی آن، مانند بازار ارسی دوزها، بازار محمد علی خان و بازار پنجعلی به ناچار تخریب گردید.

امروزه، نیمه شمالی بازار دارای رونق اقتصادی بسیار بالایی می باشد و بازار فروش پارچه و شیرینی های یزدی، طلا و فرش در آن داغ است. قدیمی ترین بخش بازار یزد، بازار حاجی قنبر نام دارد که یادگاری از قرن نهم هجری و جزئی از مجموعه فرهنگی –تاریخی امیر چخماق است و برخی کارگاه های فعال در آن عبارتند از:

شکارگاه مازاری (محل ساییدن برگ حنا، رنگ طبیعی)

کارگاه حلوایی (محل تبدیل کنجد به حلوا ارده)

کارگاه رنگرزی (محل رنگ آمیزی الیاف نخی وپشمی)

این بازار در شرق میدان امیرچخماق قرار دارد و از بناهای ساخته شده توسط نظام‌الدین حاجی قنبر جهانشاهی است. وی که به امر جهانشاه قره قریونلو به حکومت یزد رسید، آثار زیادی را در یزد بنا کرد که یکی از آنها عمارت بازارچه ای  برای خرید و فروش صنایع دستی بود و امروزه به نام بازار حاجی قنبر شناخته می شود.

در قرن سیزدهم هجری بر سر در این بازار تکیه ای زیبا و بلند به شیوه دیگر تکیه ها و حسینیه های یزد ساخته شد که یکی از معرفه های شهر یزد است.

بعدها در قرن سیزدهم هجری، بر سر در این بازار بنای زیبا و بلندی، شبیه به حسینیه ها و تکایای یزد ساخته شد. این بنای عظیم که بیشتر تزیینات آن از کاشی معقلی (1) می باشد، یکی از معرف‌های شهر یزد است؛ به گونه ای که هنگامی که نام امیرچخماق آورده می شود تصویر این بنا در ذهن شکل می گیرد در حالی که سازنده ی آن شخص دیگری است.

به جز این بازار، بازای های دیگری نیز در یزد فعال هستند که عبارتند از:  بازار زرگری، بازار پنجه علی، بازار خان،بازار قیصریه، بازار علاقبندی، بازار محمد علی خان، بازار صدری (شاهزاده فاضل)، بازار کاشیگری، بازار چیت سازی، بازار ملا اسمعیل، بازار افشار، بازار حاجی قنبر، بازار جعفر خان،  بازار دروازه مهریز، بازار مسگری وبازار نخود بریزی. 

پاورقی

1- نوعی کاشی‌کاری است که با ساخت و تهیه کاشی با ابعاد بسیار کوچک و پهلوی هم قرار گرفتن آنها صورت می گیرد.

3- تکیه امیرچخماق

تکیه به جایی اطلاق می شود که غرفه های زیادی دارد و در هنگام عزاداری و انجام مراسم نخل برداری حاکم در قسمت شاه نشین و بانوان در دیگر غرفه ها مراسم را تماشا می کنند. همانگونه که اشاره کردیم، در قرن سیزدهم هجری بر سر در بازار این میدان، دومناره بلند به سبک تکایای یزد بنا گردید و گفتیم که در اثر تغییرات زمان پهلوی، بخشی از جداره اصلی تکیه امیر چخماق باقی ماند که امروزه به عنوان تنها جداره اصیل باقیمانده در این میدان شناخته می شود. این جداره شامل مجموعه ای سه طبقه از غرفه‌­هایی است که با مصالح آجری ساخته شده و به صورت پلکانی بر روی یکدیگر قرار گرفته ­اند. این غرفه­‌ها به صورت طاق نما در 8 ردیف عمودیِ دو طبقه و دو ردیف عمودیِ سه طبقه تشکیل شده که به صورت قرینه در دو سو قرار گرفته اند و غرفه های اصلی در یک ردیف عمودی سه طبقه و مرتفع در وسط غرفه های دیگر دیده می شوند.  

بخش میانی بنا نسبت به سایر طاق نماها، ارتفاع بیشتری دارد و همچنین دارای تزیینات مفصل کاشی‌ کاری می باشد به همین دلیل و به احتمال زیاد این قسمت، مکانی برای برزگان شهر بوده تا به عنوان بالاترین مقا‌م‌ های دولتی در مرکز تکیه مستقر شوند و به تماشای مراسم تعزیه مشغول گردند که در محوطه میانی (میدان) اجرا می شد. در هنگام سوگواری و نخل برداری، حاکم در غرفه میانی یا شاه‌ نشین قرار می گرفت و بانوان در دیگر غرفه‌ها به تماشای مراسم می‌پرداختند.

 مناره‌­های تکیه بر بالای غرفه­‌های میانی قرار دارند و در یک بر تکیه مستقر شده و هیبت خاصی به آن بخشیده اند. در آن زمان بر فراز این مناره ها موذنین، بانگ اذان سر می دادند تا مردم شهر را از وقت نماز باخبر سازند. از پشت ساختمان برای ورود به مناره ها راهی تعبیه شده تا بازدیدکنندگان خودشان را به بالا برسانند و از آنجا بافت تاریخی یزد را به طور کامل مشاهده کنند.

ورودی بازار حاجی قنبر در غرقه میانی این بنا واقع است و راسته بازار در پشت آن قرار دارد.  ورود به آب انبار نیز از طریق یکی از غرفه‌های ضلع غربی تکیه امکان پذیر است و مسجد هم در کنار این بنا دیده می شود.

کتیبه کار گذاشته شده در غرفه شاه نشین تاریخ 1296 هجری قمری (1258 هجری شمسی) را نشان می دهد و نشان از عمر بیش از 130 ساله ی این بنا دارند. برخی از گذشته تا به امروز همواره بر این اعتقاد بوده اند که نمی توان این تکیه را بنایی تاریخی و باستانی به شمار آورد و البته پاسخ هایی نیز دریافت کرده اند که مهم ترین نمونه ی آنها صحبت های عباس رییس زاده، رییس اداره آموزش و باستان شناسی در سال 1342، است که در پاسخ به پافشاری برخی مردم بر ویران کردن این بنا، چنین نوشته است:

گروهی معتقد اند که مناره‌ های امیر چخماق جنبه تاریخی ندارد و آن را مناره‌ های بی خاصیت می‌ نامند و می‌ گویند چون بیش از هشتاد سال (در آن زمان) از عمرش نمی‌گذرد، جنبه تاریخی ندارد. اما این اشخاص متوجه نمی‌ باشند که باستان شناسی هم وجود این مناره‌ ها را باستانی نمی‌ داند.

باستان شناسی قسمت مرکزی صفه‌ ها را به شهادت بقایای کاشی‌ های موجود در بدنه‌ های غرفه‌ های بالای سر بازار که همزمان با مسجد امیر چخماق و مربوط به قرن نهم هجری است و در حدود یک قرن از مسجد جامع کبیر جدید‌تر است، را باستانی می‌ داند.

 وضع طاق بندی‌ ها و سردر مناره‌ ها طوری است که معرف نوعی مخصوص از معماری شهر تاریخی یزد به شمار می‌رود و به همین جهت نامش از تاریخ 11 دی 1330 با شماره 383 در فهرست آثار تاریخی و ملی قرار دارد. تصویر این تکیه در کتاب‌ های مختلفی که از طرف دانشمندان و باستان شناسان خارجی درباره ایران نوشته شده است درج شده و به عنوان معرف و مظهر یزد تشخیص داده شده است.

4- نخل تاریخی امیرچخماق

یکی از دیدنی ترین جلوه های میدان امیرچخماق وجود یک نخل بزرگ در شرق آن است که به نخل حیدری‌ها شهرت دارد و به گفته‌ی عبدالحسین آیتی (ادیب و شاعر و نویسنده معاصر) پیشینه‌ی آن به 450 سال پیش و دوره صفوی باز می گردد و از سال 1229 هجری قمری در این مکان بوده است. برخی این نخل را قدیمی ترین نخل می دانند و برخی دیگر نخل های دیگری را به عنوان قدیمی ترین نخل معرفی می کنند.

نخل، تابوت چوبی عظیمی است که در مراسمی با نام نخل گردانی توسط مردم حمل می شود و نمادی از مراسم سوگواری محرم می باشد. در دهه ی اول این ماه، تابوت پوشیده شده با پارچه‌های مشکی و سبز، توسط عزاداران حمل می گردد و در بقیه روزهای سال در حسینیه‌ها و مساجد نگهداری می‌شود.

ایرج افشار تاریخ وقف پوشش سیاه نخل امیرچخماق را که بر رویش علامت شیر و خورشید قرار دارد، رجب 1229 هجری قمری (تیر 1193) و برابر با 200 سال قبل عنوان کرده است.

ابعاد نخل میدان امیرچخماق 8/5× 8/5× 8/5 متر است و به عنوان یکی از بزرگ ترین نخل های موجود در استان یزد به شمار می رود. این نخل از مجموعه مشبکی از چوب های تراشیده شده با گره چینی ها و تیرهای بزرگ تشکیل شده و شمای کلی آن به شکل درخت سرو (نماد آزادگی) می باشد. 

5- بقعه ستی فاطمه

ستی فاطمه خاتون نام همسر امیر چخماق، بنیانگذار مسجد و این میدان بوده که در راستای آبادانی این منطقه تلاش بسیاری نموده است. وی در قرن نهم هجری قمری از دنیا رفت و امروزه بنای آرامگاه او در شمال میدان قرار دارد و مردم به پاس خدماتش، یاد او را گرامی می دارند. 

این بنا از یک اتاق با گنبد شب کلاهی و پوشیده از کاشی های سبز رنگ تشکیل شده است. پوشش داخلی بنا از گچ می باشد و تعدادی کاشی های معرق، در مقرنس های آن جلوه ی خاصی به آن بخشیده اند.

6- آب انبارهای میدان امیرچخماق

یکی دیگر از بخش های مجموعه امیرچخماق، آب انبارهای آن است که تعداد آنها به 3 عدد می رسیده اما یکی از آنها به نام آب انبار میدان از بین رفته و امروزه تنها دو اثر از آب انبارها به عنوان بنای تاریخی باقی مانده است. این آب انبار ها تا حدود 40 سال پیش همچنان مورد استفاده عموم مردم بوده و با ورود شبکه آب لوله‌کشی به شهرها، به فراموشی سپرده شده‌اند و دیگر کاربری گذشته را ندارند. آب انبار میدان که به دستور امیر چخماق همراه با مسجد با شکوه امیر چخماق در ضلع غربی میدان ساخته شده، در زمان احداث خیابان تخریب گردیده و دیگر اثری از آن دیده نمی شود.  آب انبارهای به جا مانده در میدان امیرچخماق عبارتند از:

آب انبار پنج بادگیر ( ستی فاطمه): این آب انبار در ضلع شمالی میدان و در در کوچه شیخ اسداله قرار دارد و در دوره صفوی به دستور ستی فاطمه خاتون،همسر امیر جلال الدین چخماق شامی (حاکم وقت یزد)، برای استفاده ی مردم احداث شده است.

در گذشته این آب انبار دارای دو ورودی بوده که  ورودی واقع در میدان آن تخریب شده و ورودی دیگر آن به عرض سه متر، در کوچه مجاور قرار دارد. دو سکوی نیم متری در دو سوی ورودی آب انبار به چشم می خورد و پس از طی یک پله بدون سقف، سقف آب انبار آغاز می گردد. تعداد کل پله های آب انبار شصت و چهار عدد است و پس از طی چهل پله محوطه ای به ابعاد 3*2 متر دیده می شود که در دو سوی آن، دو غرفه به ابعاد 5/1*5/1 متر قرار دارند. پنج بادگیر خشتی بر فراز این بنا ساخته شده و یک مخزن بزرگ نیز برای آن تعبیه گردیده است. گنبد آن به صورت تخم مرغی است و نمای خارجی آن پوشیده از آجر می باشد.

در حال حاضر این بنا به عنوان زورخانه مورد بهره برداری قرار گرفته و آرامگاه ستی فاطمه نیز در مقابل آن قرار دارد.

آب انبار تکیه یا حاجی قنبر: این آب انبار در حدفاصل تکیه و بازار حاجی قنبر قرار دارد که در کنار بازارچه با موافقت امیر چخماق و به دستور و هزینه ی نظام الدین حاجی قنبر جهانشاهی همزمان با بازار احداث شده و امروزه بخشی از موزه ی آب یزد را تشکیل می دهد.

این آب انبار یک ورودی دارد که در دومین صفه تکیه ی امیر چخماق واقع شده و با ٥٢ پلکان به پاشیر آب انبار و محل برداشت آب می رسد.سه ویژگی انحصاری در این آب انبار وجود دارد که هوش و نکته سنجی معماران ره به نمایش می گذارد:

1- تمام آب انبار در درون زمین قرار دارد و حتی گنبد بالایی آن به گونه ای است که تهویه ی هوا هم در دل زمین واقع شده و تیزه گنبد در سطح زمین دیده می شود.

2- بادگیرهای بنا در بدنه ی دیوار بازارچه حاجی قنبر جایگذاری شده اند و بسیار متفاوت از بادگیرهای سایر آب انبارهای یزد به نطر می رسند.

3- در بیشتر آب انبارها، پلکان به صورت عمودی ساخته شده و به وسط خزینه می رسد اما در آب انبار تکیه، پلکان در کنار خزینه واقع شده است. احتمالا دلیل این کار این بوده که برای اتصال پلکان به وسط خزینه باید دقیقا زیر مناره ها خالی می کردند که این مساله آسیب شدیدی به استقامت مناره ها می زد و آنها را با خطر فروریختن مواجه می ساخت.

چهار بادگیر بر فراز این آب انبار بوده که یکی از آنها از بین رفته است. سه بادگیر دیگر در بدنه ی دیوار بازارچه قرار دارند و بلندی ساقه آنها به ٥/١ متر بالاتر از پشت بام بازارچه می رسد. این سه بادگیر به همت موزه ی آب یزد، به شکل سنتی و اصلی خود بازسازی شده اند تا به زیبایی سابق خود بازگردند.

در بالای مخزن آب انبار، چهار دریچه دیده می شود که مربوط به چهار بادگیر هستند و یکی از آنها به اتاقک لجن کش راه پیدا می کند. بالای این دریچه قرقرهایی از جنس چوب وجود دارد تا در هنگام شست و شو و تمیز کردن، مواد ته نشین شده در کف مخزن از طریق دلو یا سطل آبکشی و طناب به محل اتاقک لجن کش انتقال یابد و سپس به محوطه ی بیرون منتقل گردد.

خزینه ی آب انبار تکیه در عمق ١٤ متری حفر شده و سقف آن همسطح کف بازارچه است. قطر و ارتفاع این خزینه ٩ متر می باشد و بقیه ی ارتفاع آن برای تهویه ی آب و فضای عبور هوا در نظر گرفته شده است.

 نام این اثر از تاریخ 14 اسفند 1385 با شماره ثبت 17894 در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد.

7- مجموعه سهل بن علی

سهل بن علی نام مجموعه ای شامل بقعه و مسجد است و احتمالا مدفن "شیخ الاسلام سعید جمال الا سلام محمد بن احمد بن محمد بن مهریزد" از عرفای مشهور یزد در قرن نهم هجری قمری می باشد. گفته می شود که این بقعه توسط یکی از یاران وی به نام مولا نا غیاث الدین علی منشی از مشاهیر عصر آل مظفر، در سال 784 هجری قمری بنا شده است و مصالح این بنا از خشت و گل می باشد. دیوارهای داخلی با گچ، سفید کاری شده و کتیبه های گچی به خط ثلث نیز در درون بنا دیده می شود.

ورودی این بقعه در ایوانی به دهانه 3.5 متر و عمق 5.5 متر قرار دارد و صحن آن در جلوی ایوان و در ضلع شمالی مسجد واقع شده است. گنبد بنا بر روی یک چهار دیواری به ابعاد 5.8 در 5.8 و ضخامت 5.1 متر قرار گرفته و در ابتدا به هشت گوشواره (1) و سپس به شانزده گوشواره منتهی می گردد.

پاورقی

1- سازه‌ای جهت تبدیل مربع به هشت ضلعی برای اجرای گنبد است که با کمک آن، مقاطع چهار ضلعی، به 8، 16 و 32 ضلعی و در نهایت به دایره تبدیل می شوند.

8- سایر قسمت های میدان امیرچخماق

 علاوه بر قسمت هایی که به آنها اشاره کردیم، در میدان امیرچخماق، حمام و کاروانسرا نیز دیگر بناهای آن هستند که عبارتند از: حمام و کاروانسرای بافتی‌ها در سمت غرب تکیه و کاروانسرای شعبان در سمت راست تکیه، یا همان بخش شمالی میدان.

در کنار این المان های تاریخی حوض مقابل تکیه امیرچخماق نیز یکی از زیبایی های این میدان به شمار می رود که در میان خود تعدادی مجسمه مسی دارد. این مجسمه ها که حاصل هنر مجسمه سازان مختلفی هستند در دو دهه گذشته به این مجموعه اضافه شده اند و چهره ی آنها به گونه ای طراحی گردیده که نقش و اهمیت آب در استان و به نوعی فرهنگ سقایی را به تصویر بکشند.

راه دسترسی

آدرس: استان یزد، شهر یزد، میدان امیرچخماق

راه دسترسی: برای رسیدن به این اثر می توانید از وسیله نقلیه شخصی خود استفاده نمایید اما اگر تمایل داشتید که از وسایل حمل و نقل عمومی استفاده کنید می توانید از اتوبوس های خط پایانه دروازه قرآن - پایانه شهدای محراب و یا خط چهارراه بعثت - راه آهن استفاده نمایید و در چهارراه شهدا پیاده شوید. سپس با کمی پیاده روی به میدان امیرچخماق می رسید.

اطلاعات بازدید

در همه ی ساعات شبانه روز می توانید از این میدان بازدید کنید. به ویژه در شب ها که نورپردازی خاص آن جلوه ای متفاوت را به نمایش می گذارد . پیش از این امکان ورود به بخش بالایی تکیه وجود داشت اما به دلیل حفاظت از این بنای تاریخی دیگر نمی توانید وارد آن شوید.

تور مجازی زیبا از میدان امیرچخماق یزد

دغدغه های کارناوالی

میدان امیرچخماق اگر چه که یادگارهای ارزشمندی را از گذشته در خود دارد اما آنچنان که باید مورد توجه قرار نگرفته و به دلیل برخی دستفروشی ها و کسب و کارهای غیر مجاز همچون جگرکی ها، حیات آن با خطر جدی مواجه است. با توجه به قرار گیری شهر یزد به عنوان نخستین شهر ایران در فهرستا میراث جهانی یونسکو نیاز است تا توجه بیشتری نسبت به این نماد ارزشمند شهر شود و نگهداری از آن با تلاش بیشتری صورت گیرد.

توصیه های کارناوالی

در سفر به شهر یزد می توانید از جاذبه های بیشتری در این شهر لذت ببرید و اوقات خوشی را برای خود بسازید.

چشیدن طعم غذاهای سنتی یزد را فراموش نکنید و طعمی متفاوت از این دیار را بچشید.

به دلیل گرم و خشک بودن هوای یزد بهتر است فصول گرم را برای سفر به آن انتخاب نکنید.

سخن آخر

یزد شهری تاریخی و جهانی است که در هر گوشه اش می توانید جلوه ای متفاوت را نظاره کنید. پس معطل نکنید و در برنامه های سفرتان بازدید از این شهر زیبا را نیز بگنجانید. اگر ساکن یزد هستید از حال و هوای شهر و میدان امیر چخماق برایمان بگویید.

اگر مسافر این شهر بوده اید، تجربه خود را با دیگر دوستان کارناوالی به اشتراک بگذارید.

آیا از میدان امیر چخماق بازدید کرده اید؟ از بازدید خود چه خاطره ای دارید؟

منتظر دیدگاه های شما عزیزان هستیم...