موازنه تهران-واشنگتن با نوری مالکی

نوری مالکی، نخست‌وزیر پیشین عراق و نامزد نهایی چارچوب هماهنگی شیعیان عراق برای نخست‌وزیری، تنها یک خان دیگر را باید رد کند تا دوباره بر کرسی نخست‌وزیری تکیه زند. تعیین تکلیف نهایی این وضعیت فردا سه‌شنبه در پارلمان عراق انجام خواهد گرفت؛ اتفاقی که می‌تواند متحد نزدیک به ایران را در میانه تنش با آمریکا و فشارهای واشنگتن بر دولت جدید عراق با چالش‌های جدید همراه سازد. با کناره‌گیری محمد شیاع السودانی از رقابت به نفع نوری مالکی، مسیر برای بازگشت المالکی به قدرت هموار شد و قدرت سیاسی در چارچوب شیعی به‌وضوح به سمت او متمایل شد، هرچند این انتخاب در سطح ملی هنوز نیازمند تصویب پارلمان است. فرآیند تشکیل دولت را ائتلاف «چارچوب هماهنگی» رهبری می‌کند؛ ائتلافی که شامل گروه‌ها و شبه‌نظامیانی است که آمریکا آنها را سازمان‌های تروریستی می‌داند و بیشترین کرسی‌های پارلمان را در اختیار دارد.

خاطرنشان می‌شود نوری مالکی در فاصله سال‌های 2006 تا 2014نخست‌وزیر عراق بود؛ این دوره به دلیل همزمانی با اشغال عراق و پایان حضور نظامی آمریکا در 2011 و یورش تروریست‌های داعش در 2014 یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های عراق به شمار می‌رود. به نظر می‌رسد دوره آتی احتمالی نخست‌وزیری مالکی نیز با چالش‌های کمی مواجه نباشد. زیرا چند ماهی است که آمریکا، عراق را برای خلع سلاح حشد‌الشعبی تحت فشار گذاشته و اکنون در آستانه دولت جدید نیز واشنگتن با استفاده از اهرم‌های مالی و سیاسی، فشار بی‌سابقه‌ای برای مقابله با نفوذ ایران در بغداد آغاز کرده است.

از جمله به گزارش اسکای نیوز، آمریکا، عراق را تهدید کرده که اگر گروه‌های مورد حمایت ایران دولت آینده را به دست بگیرند، برای اولین بار انتقال پول فروش نفت عراق به بغداد را متوقف خواهد کرد. بر اساس این گزارش، منابع فاش کرده‌اند که ایالات متحده سیاستمداران ارشد عراقی را تهدید کرده است که در صورت مشارکت دادن گروه‌های مورد حمایت ایران در دولت آینده عراق، تحریم‌هایی اعمال خواهد کرد که ممکن است خودِ دولت عراق را نیز در بر بگیرد؛ از جمله احتمال هدف قرار دادن مهم‌ترین شریان مالی این کشور، یعنی درآمدهای نفتی که از طریق بانک فدرال‌رزرو در نیویورک نگهداری می‌شود. از زمان اشغال عراق در سال 2003، پول حاصل از فروش نفت عراق به بانک مرکزی آمریکا (فدرال‌رزرو) می‌رود و از آنجا بر اساس نیازهای وارداتی عراق به تامین مایحتاج این کشور اختصاص می‌یابد. این مساله اهرمی به واشنگتن داده تا بتواند به طور کامل بر اقتصاد عراق اشراف داشته و پول‌های حاصل از فروش نفت این کشور را مدیریت کرده و وابستگی بغداد به خود را نهادینه و دولت عراق را به خرید محصولات مصرفی ساخت آمریکا مجبور سازد. عراق روزانه بیش از 3.5‌میلیون بشکه نفت صادر می‌کند و منبع اصلی درآمد ارزی این کشور حاصل فروش نفت خام است.

از سوی دیگر می‌دانیم که مالکی رابطه بسیار نزدیکی با ایران و گروه‌های مقاومت عراقی دارد و همین مساله نگرانی آمریکا را برانگیخته است. در بخش دیگری از این سند، از نیروهای موسوم به «نیابتی ایران» به‌عنوان بازیگرانی یاد شده که در پی بازسازی زیرساخت‌ها و توانمندی‌های خود هستند. به گفته 4 منبعی که با رویترز گفت‌وگو کرده‌اند، این هشدار یکی از شدیدترین نمونه‌ها از کارزار رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، برای کاهش نفوذ گروه‌های وابسته به ایران در داخل عراق به شمار می‌رود. 3 مقام عراقی و یک منبع آگاه اعلام کردند که این هشدار آمریکایی طی دو ماه گذشته بارها از طریق کاردار سفارت آمریکا در بغداد، جاشوا هریس، در دیدار با مقامات عراقی و رهبران بانفوذ شیعه منتقل شده و از طریق واسطه‌ها به برخی رهبران گروه‌های وابسته به ایران نیز رسیده است. هشدارهای اخیر در شرایطی مطرح می‌شود که تنش‌های منطقه‌ای همچنان ادامه دارد و ایالات متحده تلاش می‌کند مانع از آن شود که گروه‌های مقاومت، نقشی رسمی و موثر در فرآیند تصمیم‌گیری سیاسی در بغداد به دست آورند.

از زمان روی کار آمدن ترامپ، او برای تضعیف دولت ایران و بازوهای منطقه‌ای آن اقدام کرده است؛ از جمله در عراق که تهران آن را برای حفظ اقتصاد خود در شرایط تحریم لازم می‌داند. در همین راستا، روزنامه فایننشال‌تایمز گزارش داد که واشنگتن بر سیاستمداران ارشد عراقی فشار می‌آورد تا دولتی تشکیل دهند که گروه‌های قدرتمندِ مورد حمایت ایران را کنار بگذارد؛ اقدامی در چارچوب تلاش‌های دولت ترامپ برای محدود کردن نفوذ تهران در بغداد. به گفته این روزنامه، در هفته‌های اخیر نشست‌های پرتنشی با رهبران سیاسی مسوول تشکیل دولت برگزار شده و مقامات آمریکایی خواستار ارائه یک طرح «سریع و قابل اعتماد» برای خلع سلاح این گروه‌ها شده‌اند. فایننشال تایمز به نقل از 5 منبع آگاه از این مذاکرات نوشت که واشنگتن در صورت تحقق نیافتن این خواسته‌ها، به اقدامات تنبیهی اشاره کرده است؛ و 3 نفر از این منابع گفته‌اند که این تهدیدها شامل «اقدامات اقتصادی، از جمله محدود کردن ارسال دلار نقدی به عراق در ازای فروش نفت» بوده است.

عراق به دنبال بازیگری مستقل

روند دولت‌ها در عراق از سال 2005 به این سو، یعنی طی 21 سال گذشته از مرحله تلاش برای تثبیت عبور کرده و در حال حاضر دولت مرکزی عراق در مرحله خودیابی یا بازیگری بیشتر در سطح منطقه است. اگر یک زمانی دولت مرکزی به دنبال بقا یا تثبیت بود، الان به دنبال افزایش نقش منطقه‌ای خود در خاورمیانه است و دولتمردان عراقی هم در همین چارچوب گام برمی‌دارند.

یعنی اگر یک زمانی به جهت‌گیری‌های واشنگتن و تهران خیلی وابسته بودند، امروز این وابستگی کاهش یافته و میزان استقلال عملشان بالا رفته است. ضمن اینکه اگر نوری مالکی را در سال 2026 نخست‌وزیر عراق تصور کنیم، با مالکی سال‌های 2006 تا 2014 تفاوت‌هایی دارد، زیرا هم شرایط داخل عراق و هم شرایط منطقه تغییر زیادی کرده و سیاستمداران عراقی وزن بیشتری برای خود قائل هستند. از این رو کسب رضایت واشنگتن یا تهران اولویت چندانی برای نخست‌وزیران مختلف عراق ندارد. با این حال به نظر می‌رسد نوری مالکی به عنوان یکی از کارکشته‌ترین سیاستمداران سه دهه اخیر عراق در مسیری گام برخواهد داشت که هم تعارض کمتری با ایران داشته باشد و هم با آمریکا. ولی در عین حال ما شاهد استقلال رای و استقلال حرکت بیشتر دولت عراق خواهیم بود و این دولت همان‌طور که در سال‌های اخیر خود را عمدتا با کشورهای عربی هماهنگ کرده است، در این دوره هم همین مسیر را طی خواهد کرد. لذا تعارضی که بین تهران و واشنگتن بود و تاثیر زیادی بر نخست‌وزیران مختلف در عراق داشت، در دوره آتی سطح پایین‌تری خواهد داشت.البته به نظر می‌رسد توافقاتی در پس پرده و توافقاتی روی پرده بین دولت‌مردان عراقی و آمریکایی انجام گرفته است. یعنی آنچه در رسانه‌ها می‌بینیم با آنچه در پشت پرده اتفاق می‌افتد یک تفاوت معنادار دارد.

در عین حال آمریکا نیز با دیدگاهی واقع‌بینانه‌تر به عراق نگاه می‌کند. طی چند ماه گذشته قبل از انتخابات، خط قرمز آمریکا برای عراق این بود که اعضای حشدالشعبی یا نزدیکان آنها هیچ پست وزارتی نگیرند. در مرحله بعد این خواسته تعدیل و تصریح شد که اعضای حشدالشعبی پست‌های حساس امنیتی مانند پست وزارت کشور و وزارت دفاع را برعهده نگیرند. بنابراین به نظر می‌رسد یک نوع توافق نسبی بین بغداد و واشنگتن صورت گرفته که براساس آن هم نخست‌وزیر جدید عراق و هم هیات حاکمه شیعیان تلاش دارند که در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ تنش غیرضروری ایجاد نکنند. در نتیجه ممکن است ادبیات گفتمانی در رسانه‌هایشان متفاوت از رفتار عملی‌شان در سیاست خارجی عراق باشد و تنش مهمی در خصوص کابینه جدید عراق بین واشنگتن و دولت بغداد اتفاق بیفتد.اما در این بین باید ببینیم که بازیگری ایران در عراق چه سرنوشتی پیدا کرده است. به‌رغم اینکه نزدیکان جمهوری اسلامی در پارلمان عراق قدرت بیشتری دارند، اما قدرت ایران در عراق رو به افول است و میزان اثرگذاری و مانور ایران در این کشور نسبت به گذشته خیلی کمتر شده است. ضمن اینکه در این شرایط، ایران نمی‌خواهد در سیاست‌خارجی‌اش اقدامی انجام دهد که عراق را از خود دور کند.

*   کارشناس مسائل عراق