تبلور شکاف اجتماعی در دانشگاه‌

بر اساس اخبار منتشر شده، تجمعات دانشجویی که از ظهر روز دوشنبه 4 اسفندماه در دانشگاه‌های تهران، صنعتی امیرکبیر، صنعتی شریف و الزهرا به اوج خود رسید، به سرعت به درگیری‌های فیزیکی و خشونت‌بار کشیده شد. در دانشگاه امیرکبیر، صحنه‌هایی از پرتاب بطری و اشیا میان دو طیف از دانشجویان گزارش شد که منجر به جراحت و خون‌ریزی دست‌کم چهار دانشجو شد. این سطح از خشونت عریان در محیط دانشگاهی، نشان‌دهنده فروریختن مرزهای اخلاقی و انضباطی است که پیش از این مانع از بروز برخوردهای فیزیکی می‌شد. همزمان، در دانشگاه تهران نیز درگیری با سنگ میان گروه‌های معترض گزارش شد که فضای آموزشی را به میدان نبرد بدل کرد.

در این میان، حسن گلدان‌ساز، معاون فرهنگی دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با رسانه‌ها ضمن تایید پرتاب سنگ و شیشه بطری‌های آب، به نکته تامل‌برانگیزی اشاره کرد. او با بیان اینکه احتمال حضور افراد بیرون از دانشگاه و ناشناس در تجمعات وجود دارد، تاکید کرد که قضاوت درباره هویت دقیق کسانی که دست به خشونت زده‌اند دشوار است، چرا که ممکن است افرادی در قالب دانشجو وارد محیط شده باشند. این اظهارات نشان‌دهنده بی‌اعتمادی و ابهامی است که بر فضای دانشگاه‌ها سایه افکنده و مدیریت بحران را برای مسوولان دشوارتر از پیش کرده است.

جنگ نمادها نیز بخش دیگری از این کارزار سه روزه بود. طبق گزارش پایگاه خبری اخبار فوری، در دانشگاه الزهرا تجمع دو طیف متفاوت از دانشجویان به تنش‌های شدیدی منجر شد. خبرگزاری مهر نیز در روایت خود از این حوادث، به تقابل نمادین در دانشگاه امیرکبیر اشاره کرد؛ جایی که در مقابل اقدام موهن آتش زدن پرچم کشور توسط گروهی، طیف دیگری از دانشجویان پرچم آمریکا را به آتش کشیدند و پرچم ایران را در دانشگاه به اهتزاز درآوردند. این دوقطبی‌سازی شدید که با اقامه نماز جماعت در سردر دانشگاه‌ها از یک سو و سر دادن شعارهای ساختارشکنانه از سوی دیگر همراه بود، حکایت از گسستی دارد که دیگر با ابزارهای سنتی سیاسی قابل ترمیم به نظر نمی‌رسد.

در واکنش به این وضعیت، نهادهای مدیریتی و قضایی رویکردهای سلبی را در پیش گرفته‌اند. به گزارش دیدار نیوز، مسعود تجریشی، رئیس دانشگاه صنعتی شریف، با اشاره به ورود مستقیم دادستان به وقایع اخیر، هشدار داد که اگر وضعیت از کنترل خارج شود، صیانت از دانشجویان و پاسخگویی به خانواده‌ها ناممکن خواهد بود. او هشدار داد که در صورت تداوم تجمعات غیرقانونی و افزایش تعداد دانشجویان ممنوع‌الورود، دانشگاه به طور کامل به فضای مجازی منتقل خواهد شد. خبرگزاری مهر نیز تایید کرد که پیامک‌های ممنوع‌الورودی برای تعدادی از دانشجویان هر دو طیف درگیر در دانشگاه شریف ارسال شده است تا شاید از این طریق شعله‌های اعتراض فروکش کند.

با این حال رئیس سازمان امور دانشجویان با تاکید بر اینکه مطابق ضوابط به تخلفات اخیر در برخی دانشگاه‌ها به صورت فوری رسیدگی می‌شود، گفت:‌ سازوکارهای داخل دانشگاه نسبت به سازوکارهای قضایی مناسب‌تر و بسیار ملایم‌تر است، اما ما زمانی می‌توانیم از ورود دستگاه قضایی به تخلفات دانشجویان جلوگیری کنیم که شوراهای انضباطی به وظیفه قانونی رسیدگی به تخلفات عمل کنند. حبیبا اضافه کرد صیانت از فضای آموزشی و پژوهشی دانشگاه و همچنین صیانت از دانشجویان دو وظیفه راهبردی مدیریت آموزش عالی است و وزارت علوم اجازه نمی‌دهد فحاشی و خشونت که منافی فضای نقد و گفت‌وگو است در دانشگاه‌ها شکل بگیرد.

اما ریشه این اتفاقات را شاید بتوان در تحلیل محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور جست‌وجو کرد. او در نشستی با نمایندگان دانشجویان که گزارش آن توسط ایلنا منتشر شد، به افول جدی جنبش دانشجویی در دهه‌های گذشته اشاره کرد. عارف معتقد است که تشکل‌های دانشجویی که روزگاری حلقه واسط میان بدنه دانشگاه و ساختار قدرت بودند، اکنون از بدنه خود فاصله گرفته‌اند و دیگر توانایی مدیریت مطالبات و جلوگیری از رادیکالیسم را ندارند. این فقدان نهادهای واسط باعث شده است که مطالبات دانشجویی بدون هیچ فیلتری به شکل اعتراضات خشن بروز یابد.  او همچنین با اشاره به آغاز نیم‌سال دوم، از روسای دانشگاه‌ها خواست با سعه‌صدر برخورد کنند، هرچند همزمان با تهدید استیضاح وزیر علوم از سوی امیر‌حسین ثابتی، نماینده تهران به دلیل ناتوانی در کنترل اوضاع، این رویکرد پدرانه تحت فشار شدید قرار دارد. آنچه در دانشگاه‌های تهران، مشهد و دیگر شهرها می‌گذرد، فراتر از یک رخداد در حال گذر است. پیوند خوردن اعتراضات دانشجویی با یادبود حوادث دی‌ماه و شعارهای تندی که سر داده می‌شود، نشان‌دهنده آن است که دانشگاه به تریبون بی‌واسطه برای آنهایی  بدل شده که مسیرهای گفت‌و‌گو را مسدود می‌بینند.