سید احمد محیط طباطبایی، رئیس افتخاری ایکوم (کمیته ملی موزههای ایران) با اشاره به خسارت کاخ گلستان به عنوان میراث جهانی یونسکو در حمله هوایی، تأکید کرد: سازوکار «سپر آبی» باید بیدرنگ عملیاتی و مختصات میراث جهانی به طرفهای متخاصم اعلام شود تا از هرگونه آسیب به این آثار جلوگیری شود.
سید احمد محیط طباطبایی، پژوهشگر و رئیس افتخاری ایکوم ایران (کمیته ملی موزهها) در پاسخ به این درباره اینکه در تجربه جنگ 12 روزه هم شاهد بودیم توجه جدی به «سپر آبی» نشد و اکنون با توجه به خسارات و تهدیدهایی که بیمهابا به آثار تاریخی و تمدنی ایران وارد میشود، باید چه اقدامی انجام شود؟ و یونسکو و دیگر سازمانهای بینالمللی در قبال حادثه رخ داده برای میراث جهانی ایران چه وظیفهای دارند؟ اظهار کرد: یکسری مسائل وجود دارد؛ همانطور که میگوییم ما تابع قوانین یونسکو هستیم. این به آن معناست که برای مثال کاخ گلستان بهعنوان میراث جهانی ثبت شده و دارای حریم مشخص است. اما از سوی دیگر، از سال 2016 در مجمع ایکوم موضوع «سپر آبی» مصوب و ابلاغ شد. چندین سال است که پیگیر این مسئله هستیم، اما متأسفانه هنوز بهصورت اجرایی و کامل درنیامده است.
این پژوهشگر میراث فرهنگی افزود: در واقع، سپر آبی با مشارکت چند نهاد دولتی و غیردولتی شکل میگیرد، اما هیچوقت برای انجام یک اقدام حفاظتی دیر نیست. حتی اکنون هم باید این امر بهطور جدی صورت بگیرد. ایکوموس (شورای بینالمللی بناها و محوطههای تاریخی) یکی از نهادهای چهارگانه «سپر آبی» است و نقش مهمی در این زمینه دارد. تازگی که به موزه ملی ایران رفتم، دیدم که نشانهای سپر نصب شدهاند و همکاران این موضوع را آغاز کردهاند. این یک اقدام مهم است.
محیط طباطبایی ادامه داد: مورد دوم این است که مختصات جغرافیایی تمام میراث فرهنگی ما که ثبت ملی هستند، بهویژه آنهایی که ثبت جهانی شدهاند، باید از طریق یونسکو به کشورهای متخاصم ابلاغ شود تا آن کشورها این مکانها را در زمره حریمهای قرمز خود بدانند و از وارد آوردن آسیب به آنها خودداری کنند. این کاری است که اکنون باید انجام شود. اقدامهای دیگری هم باید پیشتر صورت میگرفت که اکنون دیگر فرصت آنها نیست، اما حداقل اقدام ممکن همین اعلام رسمی و بینالمللی است که یونسکو و نهادهای وابسته به آن در حال پیگیری و ارسال آن هستند.
او افزود: مسئله بعدی این است که این ساختمانها نهتنها باید دارای حریم مصون باشند، بلکه اصولاً نباید هیچگونه کاربری یا استقرار نظامی و پدافندی در آنها صورت گیرد؛ زیرا در آن صورت است که این مکانها میتوانند بهعنوان «منطقه آبی» مورد شناسایی و احترام همه طرفها، از جمله متخاصمین، قرار گیرند. درباره کاخ گلستان نیز به هر شکل، چون بهعنوان میراث جهانی ثبت شده است، باید این موضوع به صراحت سنجیده، اعلام و مورد توجه قرار گیرد؛ یعنی تأکید شود که میراث جهانی نباید در مخاصمات هدف قرار گیرد.
این پژوهشگر میراث فرهنگی اظهار کرد: ما نیز باید این مسئله را رسماً اعلام کنیم و یادآور شویم که از زمان جنگهای افغانستان و دوره نخست طالبان که مجسمههای بودای بامیان در دره بامیان تخریب شد، تخریب میراث فرهنگی بهویژه میراثی با ارزش جهانی، در چارچوب حقوق بینالملل بهعنوان مصداقی از «جنایت علیه بشریت» شناخته میشود. این یک اصل تثبیتشده است و باید بار دیگر بر آن تأکید شود.
«سپر آبی» نهادی بینالمللی و غیردولتی است که با هدف حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، درگیریهای مسلحانه و بلایای طبیعی فعالیت میکند و بهعنوان بازوی تخصصی جامعه جهانی برای صیانت از آثار تاریخی، موزهها، کتابخانهها و محوطههای باستانی شناخته میشود. این نهاد بر پایه اصول مندرج در کنوانسیون 1954 لاهه شکل گرفته و با همکاری نزدیک با یونسکو، در حوزههایی چون آموزش نیروهای نظامی، مستندسازی خسارتها، مدیریت بحران و حمایت از بازسازی پس از منازعه نقشآفرینی میکند؛ نقشی که به آن جایگاهی مشابه «صلیب سرخ در حوزه فرهنگ» بخشیده است.
در کنوانسیون 1954، تدابیری برای حمایت از اموال فرهنگی در زمان جنگ پیشبینی شده است، از جمله علامتگذاری بناهای تاریخی، موزهها و مکانهای فرهنگی. نصب علامتی با عنوان «سپر آبی» برای اعلام اینکه نباید به آن مکان حمله شود. البته این حمایت مشروط است، بهشرطی که آن مکان استفاده نظامی نداشته باشد و در نزدیکی اهداف نظامی نیز قرار نگرفته باشد. این موضوع، یکی از مهمترین شروط کنوانسیون به شمار میرود.
با پیشرفت تکنولوژیهای جنگی و توسعه سلاحهای پیشرفته، این کنوانسیون دیگر پاسخگوی نیازهای روز نبود. از اینرو، «پروتکل دوم» کنوانسیون 1954 در سال 1999 توسط یونسکو تصویب شد. این پروتکل، نهتنها کنوانسیون اصلی را نقض نکرد، بلکه آن را تکمیل و روزآمد کرد. در این پروتکل، مفاهیمی همچون «حفاظت عالی» مطرح شد.
کمیتهای بینالدولی مسئولیت بررسی پیشنهاد کشورها را بر عهده دارد، به این معنا که کشورها میتوانند اموال خاصی را برای ثبت در فهرست حفاظت عالی به این کمیته معرفی کنند. اما این معرفی نیز شرایطی دارد، نخست، اثر باید میراث بشری باشد، دوم، کشور مربوطه باید اقدامات حفاظتی مناسبی برای آن در نظر گرفته باشد.
سازمان بینالمللی سپر آبی، نهاد مشورتی کنوانسیون و نهادی غیردولتی بینالمللی است که با هدف حمایت از میراث فرهنگی، آرشیوها، کتابخانههای ارزشمند، و مجموعههای اسنادی در شرایط بحران شکل گرفته است. میتوان گفت این نهاد همان نقشی را برای فرهنگ ایفا میکند که صلیب سرخ برای جان انسانها دارد، به همین دلیل، آن را «صلیب سرخ فرهنگی» نیز مینامند. سازمان سپر آبی در سال 1996 با مشارکت چهار نهاد شورای بینالمللی موزهها (ICOM)، شورای بینالمللی بناها و محوطهها (ICOMOS)، شورای بینالمللی آرشیوها (ICA) و فدراسیون بینالمللی انجمنها و مؤسسات کتابخانهای (IFLA) شکل گرفت.
سوسن چراغچی، کارشناس حقوقی میراث فرهنگی درباره وضعیت سپر آبی در ایران گفته است: «در سالهای اخیر، تلاشهایی برای تشکیل کمیته ملی سپر آبی در ایران صورت گرفت. در دهه 1390 اقدامات اولیهای آغاز شد و در سال 1398 جلسهای رسمی با حضور مسئولان از جمله دکتر طالبیان (معاون پیشین میراث فرهنگی) و سفیر یونسکو برگزار شد. صورتجلسه امضا شد، اما متاسفانه پیگیری لازم ادامه نیافت. یکی از موانع مهم در این مسیر، مسائل حقوقی بود؛ چراکه طبق ساختار بینالمللی سپر آبی، حتی افراد حقیقی و نهادهای غیردولتی نیز میتوانند به تشکیل کمیته ملی در کشورها اقدام کنند. اما در ایران، حوزه میراث فرهنگی تحت ساختار حاکمیتی است و متولی آن دولت است. از اینرو، تداخلاتی میان ساختار بینالمللی و الزامات حقوقی داخلی به وجود آمد که مانع از تحقق کامل این طرح شد.»
منبع: ایسنا
