براساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، این فرسودگی نهتنها بهرهوری را کاهش داده، بلکه باعث شده بخش بزرگی از صنایع با ظرفیتهای پایین کار کنند؛ بهطوری که 32 درصد از واحدهای صنعتی کوچک، زیر 50 درصد از ظرفیت خود فعالیت میکنند، آماری که نشاندهنده شکاف عمیق میان وضعیت فعلی بخش تولید و نیازهای رقابتی بازارهای داخلی و خارجی است. براساس این پژوهش، خالص سرمایهگذاری در بخش صنعت پس از دور جدید تحریمها کاهش قابلتوجهی داشته و این موضوع به فرسودگی ماشینآلات، ضعف فناوری و افت توان تولید منجر شده است.
در حال حاضر بخش بزرگی از صنایع ایران با ماشینآلات، فناوریها و حتی الگوهای مدیریتیای فعالیت میکنند که متعلق به دهههای گذشته هستند. این فرسودگی پنهان، آثار خود را در هزینههای بالای تولید، مصرف انرژی فراتر از استانداردهای جهانی و ناتوانی در پاسخگویی به نیازهای متغیر بازار نشان داده است. در چنین شرایطی، هرگونه سیاست صنعتی که بهدنبال افزایش تولید، جهش صادرات یا ارتقای بهرهوری باشد، بدون پرداختن به مساله نوسازی، عملا بر زمینی سست بنا میشود. از سوی دیگر، فشارهای محیطزیستی و محدودیتهای منابع انرژی، فضای مانور صنایع فرسوده را بیش از گذشته محدود کرده و هزینه ادامه وضع موجود را بالا برده است.
البته نوسازی صنایع تنها به معنای جایگزینی چند دستگاه یا تزریق منابع مالی نیست. تجربه جهانی نشان میدهد که نوسازی موفق، نیازمند بسته جامعی است که از اصلاح فناوری و فرآیند تولید آغاز میشود و تا بازطراحی نظامهای مدیریتی، مالی، انسانی و حتی ارتباط صنایع با زنجیره تامین و بازار امتداد مییابد. در این رابطه در گفتوگو با فرشاد مقیمی معاون وزیر صمت و مدیرعامل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو)، با طرح پرسشهایی در خصوص چگونگی اجرای نوسازی صنایع به این موضوع پرداختیم که چگونه میتوان این مسیر پرهزینه اما حیاتی را به شکلی هدفمند، تدریجی و اثربخش پیش برد؛ مسیری که آینده صنعت ایران به آن گره خورده است.
ارزیابی دقیق از واحدهای صنعتی
فرشاد مقیمی، رئیس هیات عامل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو)، به تشریح ابعاد مختلف طرح نوسازی و بازسازی واحدهای صنعتی کشور پرداخت و در پاسخ به پرسشهایی درباره منابع مالی، تعداد واحدهای درگیر در فرآیند نوسازی، اولویتها، اهداف و چالشهای پیشروی این طرح، توضیحاتی ارائه داد.
او در پاسخ به این سوال که آیا بودجه لازم برای نوسازی واحدهای صنعتی وجود دارد و اینکه چرا با وجود اعلام حضور ثبتنام 2780 واحد صنعتی، تنها 23 واحد صنعتی در فرآیند واقعی نوسازی، قرار دارند، گفت: این برداشت، برداشت دقیقی از ماهیت طرح نوسازی صنایع نیست و باید این موضوع را در چارچوب کلی سیاستگذاری صنعتی کشور مورد بررسی قرار داد. طبیعتا هر کاری که بهعنوان یک اقدام جدید آغاز میشود، نمیتواند از همان ابتدا با اعداد و ارقام بزرگ و گسترده شروع شود، بلکه نیازمند طی شدن فرآیندی تدریجی است که در آن، چارچوبها تدوین میشود. معاون وزیر صمت ادامه داد: برای این طرح، فرآیندهای مشخصی تعیین شده و دستگاههای مختلفی در تدوین آن نقش داشتهاند. نگاه به طرح نوسازی نباید صرفا بهعنوان یک طرح اعطای تسهیلات دیده شود؛چرا که این طرح فراتر از پرداخت وام یا تسهیلات بانکی است و مجموعهای از حمایتهای متنوع را در بر میگیرد. باید مشخص شود آیا این واحد صنعتی قابلیت نوسازی و بازسازی دارد یا خیر. منظور از قابلیت نوسازی این است که پس از انجام نوسازی، آیا آن واحد صنعتی همچنان امکان فروش و رقابت در بازار را خواهد داشت یا خیر.
او تاکید کرد: برخی واحدها ممکن است به دلیل پایان یافتن چرخه عمر فناوری، پایان یافتن چرخه عمر محصول یا حتی تغییرات اساسی در ساختار بازار، دیگر قابلیت ادامه فعالیت در قالب فعلی را نداشته باشند. در چنین مواردی، این واحدها از همان ابتدا از فرآیند نوسازی خارج میشوند و باید برای آنها نسخههای دیگری طراحی شود، چراکه نوسازی برای این واحدها نهتنها اثربخش نیست، بلکه ممکن است اتلاف منابع نیز باشد. این موضوع به هیچ وجه به معنای کمبود منابع نیست، بلکه ناشی از فرآیند دقیق ارزیابی و غربالگری است. او در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع منابع مالی طرح نوسازی صنایع پرداخت و گفت: منابع تسهیلات بانکی یکی از مهمترین ابزارهای تامین مالی این طرح است. علاوه بر آن، از طرح کمکهای فنی و اعتباری به صنایع برای پشتیبانی از نوسازی واحدهای صنعتی استفاده شده و همچنین از منابع صندوقهای مختلف نیز در این مسیر استفاده شده است. رئیس هیات عامل ایدرو با اشاره به صندوقهای زیرمجموعه وزارت صنعت گفت: این صندوقها ظرفیتهای مناسبی برای حمایت از نوسازی صنایع دارند و در این طرح، از توان آنها استفاده شده است.
همچنین از ظرفیت صندوق ملی محیطزیست که یکی از وظایف اصلی آن، حمایت از کاهش آلایندگی واحدهای صنعتی است و با ماموریتهای آنها همراستا است، استفاده کردیم. چنانکه در حال حاضر 34 واحد صنعتی در صندوق ملی محیط زیست مراحل ارزیابی را طی کردهاند، تاییدیه فنی را دریافت کردهاند و اکنون در مرحله بررسیهای مالی قرار دارند. او افزود: علاوه بر اینها صندوق ضمانت صادرات، صندوق حمایت از سرمایهگذاری صنایع کوچک، صندوق صنعت ماشینسازی و تسهیلات صندوق نوآوری و شکوفایی در معاونت علمی فناوری رئیس جمهور نیز در این مسیر مورد استفاده قرار گرفتهاند. استفاده از این صندوقها به این دلیل امکانپذیر شده که اهداف طرح نوسازی صنایع با اهداف این صندوقها همپوشانی دارد.
علاوه بر منابع مالی، مشوقهای دیگری نیز برای واحدهای در حال نوسازی پیشبینی شده است که از جمله آنها میتوان به اولویتدهی در تخصیص ارز اشاره کرد. به گفته او، واحدهایی که در فرآیند نوسازی قرار میگیرند، در تامین ارز مورد نیاز برای واردات ماشینآلات و تجهیزات، در اولویت قرار میگیرند. رئیس هیات عامل ایدرو همچنین از معافیتها و تسهیلات گمرکی بهعنوان یکی دیگر از مشوقها نام برد و گفت: برای ماشینآلات و تجهیزاتی که احیانا نیاز به واردات دارند، تسهیلاتی در حوزه حقوق ورودی گمرکی پیشبینی شده است. صدور ضمانتنامهها، بیمهنامهها، حمایت از صادرات محصولات این واحدها، آموزش نیروی انسانی و تقویت فعالیتهای تحقیق و توسعه نیز بخشی از بسته حمایتی نوسازی صنایع است.
تعریف مجوز نوسازی، برای اولین بار
مقیمی در ادامه به موضوع صدور مجوز نوسازی و بازسازی اشاره کرد و گفت: برای نخستین بار است که چنین مجوزی در دستورالعملهای وزارت صنعت، معدن و تجارت ابلاغ شده است. پیش از این، تنها دو نوع مجوز ایجاد و توسعه وجود داشت، اما اکنون مجوز مستقلی برای نوسازی و بازسازی تعریف شده است. این مجوز اکنون در شبکه بانکی کشور نیز به رسمیت شناخته شده و یکی از موانع مهم گذشته را برطرف کرده است.
مقیمی سپس به موضوع هوشمندسازی صنایع پرداخت و گفت: امروز در سطح سیاستگذاری و حتی در سطح عمومی، صحبتهای زیادی درباره استفاده از هوش مصنوعی و فناوریهای نوین در صنعت مطرح میشود، اما ابزار تحقق این اهداف، نوسازی و بازسازی است. اما نوسازی صرفا به معنای تعویض ماشینآلات و تجهیزات نیست، بلکه شامل اصلاح نظامهای مدیریتی، نظامهای نرمافزاری، نظامهای برنامهریزی، کنترلی، مالی و اتوماسیون صنعتی نیز میشود. تمامی این موارد در قالب یک پکیج جامع نوسازی و بازسازی دیده شده است.
رئیس هیات عامل ایدرو در اینباره بر موضوع منابع انسانی تاکید کرد و گفت: اخیرا بحث تربیت مدیران آینده نیز در دستور کار قرار گرفته است. این موضوع در قالب طرح «هزار مدیر» در وزارت صنعت تعریف شده و سازمان مدیریت صنعتی مسوولیت اجرای آن را بر عهده دارد. هر نظام صنعتی پیش از اصلاح ساختارهای فنی، نیازمند تحول در نظام مدیریتی و منابع انسانی است. تاکنون حدود 20 واحد صنعتی فرآیند نوسازی و بازسازی را بهطور کامل به پایان رساندهاند. این واحدها توانستهاند از ظرفیتهای پیشبینیشده استفاده کنند و نتایج این اقدامات در استانهای مختلف قابل مشاهده است.
مقیمی در ادامه به بحث فرسودگی صنایع پرداخت و اظهار کرد: فرسودگی صنایع بسته به نوع صنعت و سطح بلوغ فناوری متفاوت است، اما اگر بهصورت کلی واحدهایی که بیش از 20سال از زمان صدور پروانه بهرهبرداری آنها گذشته باشد را فرسوده تلقی کنیم، اظهارنظر نادرستی نکردهایم. البته برخی صنایع حتی با 20 سال سن ممکن است نیاز به نوسازی نداشته باشند و برخی دیگر با سن کمتر نیازمند تسهیلات باشند. عدد دقیق و روشنی برای اعلام میزان فرسودگی صنایع ندارم و ترجیح میدهم عددی را بدون پشتوانه مطالعاتی دقیق اعلام نکنم. اما بالای 12 هزار واحد صنعتی عمری بالای 20 سال دارند. البته این به آن معنا نیست که همه واحدهای بالای 20 سال الزاما نیازمند نوسازی هستند؛ چرا که برخی صنایع همچنان با فناوریهایی فعالیت میکنند که در سطح جهانی نیز رایج است.
اولویتبندی بر اساس برنامه هفتم توسعه
او درباره مکانیسم تعیین اولویتبندی واحدها برای ورود به طرح نوسازی گفت: واحدهایی که بیشترین مصرف انرژی و بیشترین آلایندگی را دارند در اولویت قرار میگیرند. این اولویتبندی طبق قانون برنامه هفتم و سند استراتژیک وزارت صمت که مورد تصویب هیات وزیران قرار گرفت تعیین میشود. رئیس هیات عامل ایدرو در ادامه بیان کرد: هدف ما تنها صنایع بزرگ و سودآور نیست اگرچه سعی میکنیم برای اثربخشی بیشتر، زنجیرهای را تعریف کنیم که در آن صنایع بزرگ به عنوان پیشران قرار داشته باشند تا اثربخشی کار را بالا ببرند، اما در ادامه واحدهای کوچک و متوسط هم برای اینکه زنجیره تامین هستند تحت پوشش قرار گیرند. مقیمی گفت: این طرح را راهکاری برای برونرفت از شرایط فعلی میدانیم. چیزی که در مجموعه وزارت صمت و قانون برنامه برای تداوم فعالیت صنعتی به ما تکلیف شده است این است که حتما به نوسازی صنایع فکر کنیم و به بهبود آن کمک کنیم. قطعا اگر این طرح بر کاهش مصرف انرژی و آلایندگی تاثیر نمیگذاشت برای بهبود وضعیت آن اقدام نمیکردیم. ضمن اینکه موضوع آلایندگی یک شبه رفع نمیشود.
او در خصوص موضوع نوسازی صنایع با تکیه بر فناوریهای نوین بیان کرد: سعی ما این است با تقویت ظرفیتهای داخلی با وجود تحریمها کار را ادامه دهیم. ما در تحریمها بزرگ شدهایم. تحریمها سرجای خودش است، اما از طرف دیگر ظرفیتهای داخلی کشور بسیار زیاد است. ما بخشی از نیازها را از طریق دانش و سیستمهای داخلی حل و فصل میکنیم. شرکتهایی مانند «مکفا» در سازمان گسترش، با ماموریت جدید در حوزه هوش مصنوعی و مکانیزه کردن فعالیتهای صنعتی، دهها پروژه در دست اجرا دارند.
رئیس هیات عامل ایدرو درباره اینکه چرا طرح نوسازی پیشتر در مجموعه وزارت صمت دنبال نمیشده، هم توضیح داد که این طرح در برنامه ششم توسعه دیده شده بود و از سال 1400 در سازمان گسترش به طور جدی پیگیری شده است و وزارتخانه هم برنامههایی برای آن پیشبینی کرد؛ اما باید یکسری هماهنگیها و فرهنگ اجرای این برنامه در سطوح مختلف هم ایجاد میشد. جلسات مختلفی هم در خصوص آن گذاشته شد تا توانستیم دستورالعملها، چارچوبها و هدفگذاریهای آن را انجام دهیم. به طوری که این کار امروز به یکی از برنامههای محوری وزارتخانه تبدیل شده و حتی وزیر صنعت، طرح کمکهای فنی و اعتباری مربوط به وزارتخانه را برای تقویت این نهضت به سازمان گسترش منتقل کرده است.
فرشاد مقیمی درباره اینکه طرح نوسازی در بازه چند ساله ترسیم و طراحی شده است افزود: این یک برنامه 5ساله یا 20ساله با پایان مشخص نیست. هر بنگاه در هر لحظه باید نسبت به نوسازی و بهروزرسانی خود برنامه داشته باشد. در صورتهای مالی بنگاهها، بخشی به نام «هزینه استهلاک» پیشبینی شده است. این عدد سالانه باید صرف بهروزرسانی داراییهای بنگاه شود. متاسفانه در کشور ما بیشتر این هزینه صرف نمیشود. نوسازی یک ضرورت همیشگی برای تداوم حیات، رقابتپذیری و رفع نیازهای جامعه است. بهنظرم این برنامهای مستمر است و اساسا نمیتوان برای آن پایان مشخصی تعریف کرد. صنعت همیشه باید در حال بهروزرسانی باشد. نمیتوان برای آن نقطه پایانی تعریف کرد، چرا که هر بنگاه اقتصادی باید همواره به فکر بهروزرسانی خود باشد. همانگونه که فرسودگی و آلایندگی صنایع در طول زمان ایجاد شده، حل آنها نیز نیازمند زمان، صبر و اجرای مجموعهای از راهکارها در کنار یکدیگر است و نوسازی صنایع یکی از مهمترین این راهکارها بهشمار میرود.
