اختلال بینایی یکی از مهم ترین چالش های سلامتی است که انسان همواره با آن مواجه بوده است. به عبارت دیگر میلیاردها نفر در سراسر جهان به نوعی درگیر یکی از مدل های اختلال بینایی هستند و البته میلیون ها نفر نیز با نابینایی تقریبا کامل یا کامل زندگی می کنند.
بدین ترتیب تعداد باورنکردنی از انسان ها عملا مهم ترین حس ما برای جهت یابی در جهان را در اختیار ندارند، برای همین؛ دانش پزشکی و علم پیشرو از همان ابتدا به دنبال روش هایی برای بازگرداندن بینایی انسان بوده اند. اما در حالی که بسیاری از گونه های جانوری توانایی های چشمگیری در بازسازی بینایی دارند، پستانداران از جمله انسان، تا حد زیادی فاقد این توانایی های ترمیمی هستند.
اما این تمام ماجرا نیست؛ شاید ما کاملا از مزیت های زیستی محروم نباشیم. دانشمندان امیدوارند که با درک سازوکارهایی که بدن ما پس از آسیب تا حدی بینایی را بازمیگرداند، بتوان راهکارهایی برای درمان بیماریهای مرتبط با بینایی ارائه کرد.
در بدن انسان، عموما این طور فرض می شود که نورون ها پس از آسیب دیگر بازسازی نمی شوند. اما این فرض توضیح نمی داد که چگونه برخی افراد پس از یک آسیب شدید، بخشی از توانایی های خود از جمله بینایی را دوباره به دست می آورند.
برای بررسی این موضوع، دانشمندانی از دانشگاه جانز هاپکینز در ایالت مریلند آمریکا بررسی کردند که پس از آسیب، چه اتفاقی بین ارتباط سلول ها در سیستم بینایی و نورون های مغز در موش ها رخ می دهد.
اگرچه نورون ها دوباره رشد نکردند، اما پژوهشگران متوجه شدند که سلول های باقی مانده شاخه زایی بیشتری پیدا می کنند و این موضوع امکان ایجاد ارتباطات بیشتر در مغز را فراهم می کند. در نهایت، این فرایند شاخه زایی که با نام sprouting شناخته می شود، به تعداد ارتباطاتی تقریبا برابر با قبل از آسیب منجر شد. نتایج این مطالعه در مجله JNeurosci منتشر شد.
محققان در مقاله خود اشاره کردند: سیستم عصبی مرکزی به طور کلی به عنوان سامانه ای با توان بازسازی محدود شناخته می شود، با این حال نمونه های قابل توجهی از بازیابی عملکرد پس از آسیب، هم در مدل های حیوانی و هم در انسان، نشان می دهد که این سیستم همچنان ظرفیت ترمیم دارد. در این پژوهش، برای نخستین بار روند تغییرات ساختاری و عملکردی در میدان های انتهایی سیستم بینایی آسیب دیده را بررسی می کنیم.
با وجود آن که موش های حاضر در مطالعه تا حدی بهبود یافتند، نتایج نشان داد که روند بهبودی میان جنسیت ها تفاوت معناداری دارد. موش های نر بهبود ترمیمی برجسته تری نشان دادند، در حالی که موش های ماده در مقایسه دچار بازسازی کندتر و ناتمام تری شدند. اگرچه این یافته هنوز توضیح روشنی ندارد، اما به طور کامل غیرقابل انتظار نیز نیست.
آتناسیوس الکساندریس از دانشگاه جانز هاپکینز ، نویسنده اصلی این پژوهش، در بیانیه ای مطبوعاتی گفت: زنان در مقایسه با مردان، علائم ماندگارتری پس از ضربه مغزی یا آسیب های مغزی تجربه می کنند. درک سازوکار شاخه زایی که در این مطالعه مشاهده کردیم و شناسایی عواملی که این فرایند را در ماده ها به تاخیر می اندازد یا متوقف می کند، می تواند در نهایت به تدوین راهبردهایی برای تقویت روند بهبودی پس از آسیب های تروماتیک یا دیگر انواع آسیب های عصبی منجر شود.
اگرچه بدن پستانداران از برخی راهبردهای موثر برای بازیابی بینایی برخوردار است، دانشمندان برای یافتن روش های بازسازی چشم، نگاه خود را به سراسر قلمرو جانوران معطوف کرده اند.
در اگوست 2025، پژوهشگران از سازوکارهای ژنتیکی درونی که به حلزون سیبی امکان بازسازی چشم می دهد گزارش دادند و چند ماه پیش از آن نیز گروهی دیگر با بهره گیری از راهبردهای تکاملی ماهی زبرا موفق شدند به بازگردانی جزئی بینایی در موش ها دست یابند.
در حال حاضر، انسان ها به روشی برای بازسازی کامل سلول ها که بتواند بینایی حیاتی ما را به طور کامل احیا کند دسترسی ندارند. با این حال، دانشمندان با اشتیاق در پی یافتن سرنخ هایی برای گشودن این راز زیستی هستند، چه در شاخه های دورافتاده حیات و چه در درون بدن خود انسان.
منبع: عصر ایران
