از سفارش هاى خداوند به انسان شکرگزارى در برابر پدر ومادر است که در ردیف سپاس گزارى در برابر نعمت هاى پروردگار قرار گرفته است. حق تعالى مى فرماید:
وَ وَصَّیْنَا الْإِنسنَ بِوَ لِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَ فِصلُهُ فِى عَامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِى وَ لِوَ لِدَیْکَ إِلَىَّ الْمَصِیرُ» «1»
و انسان را درباره پدر و مادرش سفارش کردیم، مادرش به او حامله شد [در حالى که ] سستى به روى سستى [به او دست مى داد] و باز گرفتنش [از شیر] در دو سال است [و سفارش کردیم ] که براى من و پدر و مادرت سپاس گزارى کن؛ بازگشت [همه ] فقط به سوى من است.
با این که نعمت خدا بیش از آن است که قابل شمارش و حد باشد ولى این آیه دلیل بر عمق وسعت حقوق پدر و مادر است. کوتاهى در اداى تکلیف در حق این دو وجود مبارک، خطایى نابخشودنى است.
فرزند باید در زمان حیات آن دو از اطاعتشان بهره ببرد تا موجب آرامش و آسایش روحى آنها شود و در زمان مرگشان براى جبران گذشته ها تا حد امکان دعا کند و در نماز و عبادت آمرزش بطلبد و از خدا بخواهد که آنچه را از حقوق آنها ضایع کرده یا به آنان بدى روا داشته، اسباب گذشت و بلندى درجات و فزونى حسنات براى آنها قرار دهد تا خداوند به دعاى فرزند، عفو و غفران را شامل حال آنان کند.
به هر حال دعا براى والدین، گذشته از آن که وظیفه فرزند است عبادتى برتر و اطاعتى بزرگ در نزد پروردگار است.
امام رضا علیه السلام به ابى شعیب خراسانى فرمود:
کجا سکونت کرده اى؟ گفتم: کوفه، فرمود: همانا مسجد کوفه خانه نوح است. هر مردى که صد بار وارد آن شود، خداوند صد گناه او را ببخشد؛ زیرا که نوح علیه السلام در آن چنین دعا کرد:
رَّبّ اغْفِرْ لِى وَ لِوَ لِدَىَّ وَ لِمَن دَخَلَ بَیْتِىَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنتِ» «2»
پروردگارا! مرا و پدر و مادرم را و هر کس که با ایمان به خانه ام درآید و همه مردان و زنان با ایمان را بیامرز.
گفتم: مقصودتان از والدین در دعا چه کسانى هستند؟ فرمود: آدم و حوا. «3» آخرین مطلبى که قرآن کریم از سرگذشت ابراهیم علیه السلام بازگو مى کند، این که او در برخى سفرهایش در مکه از خداوند، هفت درخواست داشته است:
امنیّت مکه، دور ماندن از بت پرستى، توجه قلوب و افکار مؤمنان نسبت به فرزندان و مکتب او، بهره مند شدن ذریّه او از ثمرات، توفیق اقامه نماز، قبول شدن دعاها و آخرین دعایش این است:
رَبَّنَا اغْفِرْ لِى وَ لِوَ لِدَىَّ وَلِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسَابُ» «4»
پروردگارا! روزى که حساب برپا مى شود، مرا و پدر و مادرم و مؤمنان را بیامرز.
بنابراین در دعا، بستگان و نسل قبل انسان، باید مقدم و محترم یاد شوند.
طالب مغفرت براى والدین در آیات و روایات به جهت کوتاهى آنان است. یعنى چنانچه انسان تقصیرى در اداى وظایف از سوى پدر و مادر مشاهده کرد. آنان را عفو کند و از جانب خدا براى والدین خود رحمت و بخشش بخرد و تا مى تواند با گمان نیک به آنان نظر کند. کوتاهى و کم لطفى آنان را، بر قصد و تقصیر عمدى نگذارد، بلکه چنین تصوّر کند که توان فکرى یا عملى آنها بیش از این نبوده است.
از این رو باید در برابر زحمت ها و رنج هاى فراوان که پدرو مادر متحمل شده اند و از خوشى ها و لذت هایى که محروم شده اند، از درگاه حق طلب آمرزش و رحمت براى آنان نمود.
معمر بن خلّاد گفت: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: هر گاه پدر و مادرم مذهب حق را نشناسد دعایشان کنم؟
حضرت فرمود: براى آنها دعا کن و از جانب آنها صدقه بده و اگر زنده باشند و مذهب حق را نشناسند با آنها مدارا کن؛ زیرا رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: خدا مرا به رحمت فرستاده، نه نافرمانى و نامهربانى. «5» بنابراین دعا و مناجات و طلب مغفرت براى پدر و مادر، توفیق معنوى و ذخیره آخرتى براى هر انسان است که بسیارى از این راه به درجات بالاتر رسیده اند.
در روایت است که شخصى به امام صادق علیه السلام عرض کرد: پدرم بسیار کهن سال و ناتوان شده است و ما او را براى برآوردن نیازهایش به دوش مى گیریم.
امام صادق علیه السلام فرمود:
اگر توانستى چنین کن و لقمه غذا را با دست خود به او بده که فرداى قیامت سپر و نگهبان تو خواهد بود. «6» محمّد غزّالى در باب حقوق، حق پدر و مادر را چنین وصف مى کند:
«یکى به نزدیک رسول صلى الله علیه و آله آمد و گفت: مرا پدر و مادر مرده اند، چه حق مانده است ایشان را بر من تا بگذارم؟ گفت: برایشان نماز کنى و آمرزش خواهى و عهد وصیت ایشان بجاى آرى و دوستان ایشان را گرامى دارى، و خویشاندان ایشان را نیکو دارى و گفت: حق مادر دو چند حق پدر است.» «7» زرارة از امام باقر علیه السلام نقل مى کند که حضرت فرمود:
تَقُولُ: فى قُنُوتِ الْفَرِیضَةِ فِى الأَیَّامِ کُلِّها إِلَّا فِى الْجُمُعَةِ: «الَّلهُمَّ إِنِّى أَسْالُکَ لى وَ لِوالِدَىَّ وَ لِوُلْدى وَ أَهْلِ بَیْتى وَ إِخْوانى فِیکَ، الْیَقینَ وَ الْعَفْوَ وَ الْمُعافاةَ وَ الرَّحْمَةَ وَ الْعافِیَةَ فِى الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ ... «8»
مى گویى در دعاى دستِ نمازهاى واجب، در همه روزها مگر در جمعه:
خدایا! از تو براى خودم و پدر و مادرم و خانواده ام و برادران ایمانیم، باور استوار، بخشایش، آسایش و دلسوزى و مهربانى و سلامتى در دنیا و آخرت طلب مى نمایم.
-------------------------------------------------------------------------------
(1)- لقمان (31): 14.
(2)- نوح (71): 28.
(3)- بحار الأنوار: 97/ 261، باب 3، حدیث 14؛ فرحة الغرى: 104، باب 8.
(4)- ابراهیم (14): 41.
(5)- الکافى: 2/ 159، حدیث 8؛ بحار الأنوار: 71/ 47، باب 2، حدیث 8.
(6)- الکافى: 2/ 162، حدیث 13؛ بحار الأنوار: 71/ 56، باب 2، حدیث 13.
(7)- کیمیاى سعادت: 338، رکن دوم، اصل پنجم، باب سوم.
(8)- بحار الأنوار: 82/ 209، باب 32، حدیث 27؛ من لایحضره الفقیه: 1/ 318، باب 7، حدیث 944.
برگرفته از کتاب تفسیر و شرح صحیفه سجادیه، جلد نهم نوشته حضرت استاد حسین انصاریان
