گفتار مرحوم أمین در مجعول بودن نسبت مناجات منظوم به حضرت سجّاد
مرحوم امین در مقدّمة صحیفة خود پس از حمد و صلوات می فرماید: چون تقدیرات مرا ملزم نمود که ترک وطن نموده و در دمشق اقامت نمایم ، در سنة یک هزار و سیصد و بیست و سه قمریّه حال اقتضا نمود تا در صحّت نسخة ثانیة سجّادیّه نظری نموده و تعلیقاتی بر آن بیاورم تا شرح غرائب و تفسیر غوامض آن ، و غیر آن از فوائد به جهت اجابت درخواست بعضی برادران بوده باشد. و آن همان صحیفه ای بود که محدّث ثقة جلیل شیخ محمّد بن حسن بن علی بن حسین حرّ عاملی مشغری صاحب وسائل رحمه الله علیه از دعاهای مولانا زین العابدین و سیّدالسّاجدین و امام العارفین و أبو الائمّة المیامین امام علی ابن الحسین بن علی بن ابیطالب - صلوات الله و سلامه علیهم أجمعین - جمع نموده بود.
وی در آنجا گفته بود: آن را از منقولات علماء أعلام از أدعیة آنحضرت علیه السّلام که به او واصل گردیده و در صحیفة کاملة مشهوره نبوده است جمع آوری کرده است .
چون در آن هنگام از نسخه های مورد اعتماد آن صحیفه در نزد من نبود، لهذا رجوع کردم به کتب متضمّنة آن أدعیه ، و در این أثناء برخورد نمودم به بعضی از أدعیة مرویّه از آنحضرت علیه السّلام که نه در صحیفة اُولی ' بود و نه در ثانیه . و تصمیم گرفتم که آنهارا به صحیفة ثانیه ملحق سازم ، زیرا گمان می کردم مقدار آنها کم است . چون در تتبّع استقصاء نمودم ، چنین دریافت کردم که : أدعیة مودَعة در کتب معتبره ای که دو صحیفه از آنها خالی می باشند، چیزهای بسیاری است به طوری که اگر جمع شود هر آینه صحیفة کبیره ای خواهد شد، با وجود آنکه جامع صحیفة ثانیه عالمی متبحّر بوده است و در آن متصدّی جمع آوری همگی آنچه که از صحیفة کامله ساقط شده است گردیده است .
بر این اساس تصمیم گرفتم پس از اتّکال بر خداوند تعالی بر آنکه جمیع آن أدعیه را در صحیفة ثالثه ای مجتمع سازم ، پس هفتاد و چند دعا که در صحیفة اولی و ثانیه موجود نبود جمع آوری کردم و در این میان اطّلاع پیدا نمودم در میان کتب ، صحیفة ثالثه ای وجود دارد. لهذا در بدست آوردن آن نهایت جدّیت خود را مبذول داشتم تا به توفیق خدای متعال بعد از بحث طویل و طلب شدید و فحص اکیدِ در آفاق بر آن وقوف یافتم . و آن صحیفه ای بود که آن را فاضل متبحّر متتبّع : آقا میرزا عبدالله بن عیسی بن محمّد صالح اصفهانی رحمه الله علیه معروف به أفندی صاحب «ریاض العلماء»[1] و شاگرد علاّمة مجلسی ، و معاصر صاحب وسائل گردآورده است ، و در آن آنچه را که صحیفة معاصرش از آن خالی بوده است جمع نموده است ، و لسان حالش می گوید: کَمْ تَرَکَ الْمُعَاصِرُ لِلْمُعَاصِرِ. «چه بسیار از علومی را که در زمان واحد کسی به دست نمی آورد، و برای هم عصرش باقی می گذارد.»
و همچنین برخورد کردم بر صحیفة رابعه ای که آن را فاضل متبحّر متتبّع مطّلع معاصر: آقا میرزا حسین بن محمّد تقی طبرسی نوری مجاور در سامرّاء و پس از آن در مشهد غروی در حال حیات و ممات : صاحب کتاب «مستدرک الوسائل » رحمه الله علیه جمع کرده بود، و در آن آورده بود آنچه را که دو صحیفة ثانیه و ثالثه از آن خالی بوده است ، و خود بدین مَثَل متمثّل گردیده است : کَمْ تَرَکَ الاوَّلُ لِلآخِرِ. «چه بسیار از علومی را که افراد پیشین برای افراد بعدی باقی می گذارند.»
پس از آنکه این جانب استقراء تمام از این دو صحیفة مذکوره : ثالثه و رابعه نمودم ، دریافتم که آنها از بسیاری از أدعیه ای که من جمع نموده ام خالی می باشند، و بنابراین با خود گفتم : کَمْ تَرَکَ الاوَّلُ لِلآخِرِ وَ الْمُعَاصِرُ لِلْمُعَاصِرِ. «چه بسیار از علومی را که علمای قبلی برای بعدی ، و چه بسیار علومی را که عالم معاصر نیز برای هم عصر خود باقی می گذارد.»
همان طور که صحیفة خود را چنان یافتم که : از بسیاری از أدعیه ای که آن دو صحیفه بر آن اشتمال دارند، خالی می باشد. و علیهذا درصدد آن برآمدم تا آنچه را که در صحیفة من به تنهائی آمده است ، از آن أدعیه جدا کرده و آن را صحیفة خامسه قرار دهم . امّا از این تصمیم برگشتم :
زیرا أوَّلاً باید از تمام مشقّات و مجاهداتی که در راه بقیّة أدعیه کشیده بودم و آنها را مرتّب گردانیده بودم ، و آنچه که از فوائد در شرح و تعلیقة آن به کار بسته بودم ، دست می شستم .
و ثانیاً شخص ناظر بداند که : من در تفتیش وتنقیب و کوشش در این راه کم نگذارده ام ، و من بحمدالله تعالی و توفیقه رسیده ام به بیشتر آنچه که آن دو بزرگوار رسیده اند، و به بسیاری از آنچه که آنها بدان نرسیده اند، و این نظر موجب گردد تا دربارة من طلب غفران نماید و نیز باعث گردد تا از ترس و جُبْن ، و از کسالت و سستی در کار تجنّب ورزد و بداند که : مَنْ سَارَ عَلَی الدَّرْبِ وَصَلَ. «هر کس از راه گسترده و در گشاده برود، به مقصود می رسد.»
بنابراین بر آن شدم تا بر صحیفة خودم بیفزایم آنچه را که در صحیفة آن دو عالم بود و صحیفة من از آن خالی بود، و آن را صحیفة خامسه نامگذاری نمایم گرچه مشتمل بر جمیع صحیفة ثالثه و رابعه بوده باشد. ولیکن به واسطة آنکه اشتمال دارد بر آنچه آنها اشتمال ندارند، با آنها فرق پیدا می نماید، و سزاوار می گردد که صحیفة خامسه برای چهارمین صحیفه قرار گیرد.
لهذا مجموع دعاها و ندبه های این صحیفه بالغ بر یکصد و هشتاد و سه دعا شد که از آنها مقدار پنجاه و پنج دعا اختصاص به ما داشت ، و هر چهار صحیفة دیگر از آن خالی بود، و شصت و هشت دعا را ما در مجموعة آن دو صحیفة مذکوره و غیر آندو یافتیم . و سی و یک دعا را فقط از صحیفة ثالثه و بیست و نه دعا را فقط از صحیفة رابعه نقل نمودیم .
و از اینجا نتیجه این می شود که : اگر ما اطّلاع بر آن دو صحیفه پیدا نکرده بودیم ، مقدار أدعیه ای که گرد آورده بودیم همگی بالغ بر یکصد و بیست و سه دعا می گشت ، و آن عبارت بود از پنجاه و پنج دعائی که ما به نقل آن متفرّد بودیم ، و آنچه را که در مجموع دو صحیفه و غیر آن دو یافته بودیم ، که عبارت از شصت و هشت دعا بود. و این مقدار به تعداد و شمارة بسیاری ، از هر یک از سه صحیفة سابقه به تنهائی بیشتر می باشد.
و از اینجا معلوم می شود فضیلت صحیفة من بر آن سه صحیفه ، مگر «صحیفة ثالثه » که معلوم نیست تتبّع جامع آن صحیفه چه اندازه بوده است ؟! چون همان طور که خواهی دانست ، نسخه های واصله به دست ما از آن صحیفه ، ناقص می باشد.
و ما در تنقیب و تفتیش در مظانّ وجود آن نُسَخ ، و در جمع میان نسخه های مختلفه به حسب وسع و طاقت کوتاهی نکردیم ، همچنانکه در ترتیب أدعیه با تقدیم و تأخیر، و قرار دادن هر دعائی را با دعای مناسبش کوتاهی ننمودیم ، در حالی که آن دو نفر در دو صحیفة خود این امر را مهمل گذاشته اند.
و در ذهن من نمی گذشت ، و یا در دل من خطور نمی کرد که : برای احدی نوشتن استدراک بر این صحیفه های فضلاء ثلاثه امکان داشته باشد، آنان که در میان اهل عصر خود به تتبّع و تبحّر و اطّلاع امتیاز داشته اند، بلکه برای ایشان در طول عمرشان غیر از آن شغلی نبوده است .
و از امور شگفت انگیز آن است که : من بسیاری از أدعیه را در میان کتب مشهورة متداوله ای که نسخه های آن یقیناً در نزد آنان بوده است و از آن نسخه ها نقل کرده اند، پیدا نموده ام .
و کافی است برای تو، صاحب «صحیفة ثالثه »: آن کس که در حفظ و تتبّع و معرفت تصانیف و مصنِّفین ، کم نظیر بوده است و تا به جائی مهارت او اوج داشت که اوراقی را از کتب مجهوله ای که اوَّل و آخرش از بین رفته بود، به وی ارائه می کرده اند، او آنها را تمیز می داد و می شناخت آنها از چه کتابی می باشند، و در حالی که تقریباً نیمی از عمر خود را در سیاحت بسر برده بود و در بیشتری از شهرها داخل شده بود، و در تمام این مدت مشغول تتبّع و تفحّص در کتب بوده است .
و بلکه صاحب «صحیفة رابعه » چنین بوده است . زیرا وی را که ما همعصر او بوده ایم مشاهده کرده ایم ، و نظیر او را در عصرش در تتبّع و تصفّح و جمع کتب نادرة الوجود و بحث و تنقیب از آثار اهل بیت : در طول عمرش ، ندیده و نشنیده ایم به طوری که تا زمان شیخوخت و پیری ، شغلی غیر از این نداشته است .
این بزرگان همه مقصد واحدی را تعقیب می نموده اند، و هر لاحقی از آنها می کوشیده است تا برساند خود را به آنچه که سابق از آنها نرسیده است . تا اینکه خداوند بر من منّت نهاد تا رسیدم به أفضل از آنچه که آنان رسیدند، و سهل و آسان شد برای من ، وصول به سخت تر از آنچه که آنها بدان رسیده اند. به علّت آنکه گردآوری این أدعیه پیشتر از آنکه دست کسی بدان دراز گردد، آسانتر است از زیاده کردن بر آنها. و زیاده کردن بر آنها نیز پیشتر از تتابع أفکار و تعاقب أنظار آسانتر است از پس از آن . و این امری است معلوم و پوشیده نمی باشد، ولیکن ذَلِکَ فَضْلُ اللهِ یُوْتِیهِ مَنْ یَشَاءُ وَ اللهُ ذُوالْفَضْلِ الْعَظِیمِ.[2]
بنابراین ، من بر فضل و کرم او، شکر او را به جای می آورم و آنچه گفتم از باب بیان و حدیث نعمت اوست ، با وجود آنکه من از اسب سواران ممتاز این جولانگاه نمی باشم ، ولیکن خدای تعالی امر فرمود تا کشتی نوح علیه السّلام در روی کوچکترین کوهها متمکّن گردد و بنشیند.
و صاحب «صحیفة رابعه » می گوید: اگر این مثال دائر «کَمْ تَرَکَ الاوَّلُ لِلآخِرِ» نبود پس از کوشش و جهد این دو عالم متبحّر یعنی حرّ عاملی و فاضل اصفهانی 0 و با وجود اعوان و کتبی که داشته اند، امکان نداشت برای این قاصر فاقد اعوان ، و مبتلای به شرّ أزمان در شرّ بُلْدان از مساکن اهل ایمان که أدعیه را التقاط و جدا و پیدا نماید-(انتهی ).
و جائی که این گفتار، کلام وی باشد - که رحمت خدا بر او باد - و این شکوة او از فقد اعوان و از شهر و زمان ، با وجود سعة حال و تمکّنی که دارا بوده است ، پس بیا و ببین مثل من چه باید بگوید؟!
و من چنین نمی باشم که ادّعا کنم احاطه به جمیع أدعیة مأثوره از آنحضرت علیه السّلام را پیدا کرده ام ، بلکه چه بسا آنچه را که از من فوت شده است بیشتر باشد از آنچه که به من واصل گردیده است ؟ و سهل و آسان گردد برای کسانی که پس از من می آیند آنکه زیاد کنند بر آنچه که من جمع نموده ام ، همچنانکه امکان یافت که من بیفزایم بر أدعیة جمع آوری کسانی که پیش از من بوده اند، چرا که علوم آل محمّد: إحصاء نمی شود، و مآثرشان به شمارش نمی آید. چگونه این طور نباشد در حالی که آن علوم مأخوذ می باشد از مدینة علم نبوی و مستمدّ است از منبع فیض الهی ؟
و شاید آنچه از ما مختفی گردیده است بیشتر باشد از آنچه به ما رسیده است ، و عبادت زین العابدین علیه السّلام و دعاهای وی و مناجات او به گونه ای است که قلم را قدرت إحصاء آن نمی باشد. در صورتی که صاحب «صحیفة ثالثه » گفته است : اکثر کتابهای أدعیه و اعمال ، و بالخصوص روایات قدماء اصحاب ما تلف گردیده است و از آنها عین و اثری بجای نمانده است . بنابراین ما چگونه می توانیم مدَّعی إحصاء و حصر آن أدعیه گردیم . در اینجا صاحب ثالثه می گوید: مگر آنکه من تا سر حد توان و قدرتم آنچه را که در جهد و نیرو داشتم بذل کردم ـ انتهی .[3]
مرحوم امین رحمه الله علیه در اینجا نُه مورد از تنبیهات را بیان می کند، و پس از آن وارد در ذکر دعاها می شود. در تنبیه و بیان چهارم می فرماید: بدانکه : من چون اوّلاً در مقام جمع أدعیه برآمدم ، ابتداءً در مقام تعرّض به ذکر أسناد آن نبودم ، و نامی از کتب مأخوذه از آنها را هم غالباً نمی آوردم ، و این فقط به خاطر اختصار بود. چون ذکر آن أدعیه در کتب مربوطه متکرّراً آمده بود، همان طور که صاحب «صحیفة ثانیه » أیضاً بر همین منوال مشی کرده بود.
علاوه بر این به جهت آن بود که در ذکر مصادر و أسانید آنها، فائدة مهمّه ای به نظر نمی رسید، به علّت سهولت امر در مستحبّات و بخصوص در دعاها،[4] با وجود آنکه ارسال آنها در کتاب متأخّر کمتر از ارسال آنها در کتاب متقدّم نمی باشد.
و چه خوب گفته است صاحب «صحیفة ثالثه » در ضمن کلامش در اوّل خطبة گفتارش : إنَّ أهْلَ عَصْرِنَا لَمْ یَعْتَمِدُوا عَلَی مَرَاسِیلِ أمْثَالِنَا إلاَّ وَ قَدْ بَلِیَتْ عِظَامُنَا وَ طَالَ زَمَانُ وَفَاتِنَا.
«تحقیقاً اهل عصر ما بر روایات مرسلة ما اعتماد نمی کنند مگر هنگامی که استخوانهایمان کهنه گردد و زمان دور و درازی از مرگمان بگذرد.»
و در این سخن اشاره دارد بر آنکه آنچه را که شخص معاصر، به نهج ارسال روایت می کند، کمتر از آنچه که شخص متقدّم به نهج ارسال روایت می نماید نیست با فرض تساوی آن دو در وثاقت ، إلاَّ اینکه طبیعت اهل هر عصر بر آن منطبع گردیده است که : معاصرین خود را حقیر و کوچک بشمارند؛ بلکه فضل و برتری مرد غالباً ظاهر نمی گردد مگر پس از مرگش ، آن هم بعد از سپری شدن مدّت طولانی از عهد وفاتش ، لکن در عین حال او بر صاحب صحیفة ثانیه عیب می گیرد که چرا ذک مأخذ أدعیه ای را که روایت کرده است ننموده است ؟ زیرا فقدان ذکر سند، آنها را از حدِّ مسانید بیرون کرده ، و در زمرة مراسیل داخل می کند. و به همین سبب است که او هر دعائی را که ذکر می کند، اشاره به کتابی که از آن نقل کرده است می نماید.
و با وجود این ، خود او در بسیاری از أدعیه ذکر اسانیدش را مهمل گذارده است ، و شاید آن دعا در آن کتابی که از آن نقل نموده است بدون ذکر سند بوده است .
و من چون بر این تعییب و تعییر وی وقوف یافتم عازم شدم بر ذکر اسانید و اسماء کتبی که از آنها نقل نموده ام به جهت فرار و خلاصی از مثل این گونه اعتراض ، و همچنین به جهت خالی نبودن آن از فائدة مترتّبة بر آن - تا آخر کلام او.[5]
و در تنبیه و بیان نهم می فرماید: بدان : اکثر أدعیه ای را که ما در این صحیفه جمع نموده ایم آنها را از کتب معتبرة معتمده نقل نموده ایم . و معذلک برای صحّت آنها از خود آنها بر خود آنها شواهدی است . زیرا بلاغت ألفاظ و علوِّ مضامین ، قویترین شاهد بر صحّت نسبت آنها می باشد.
امّا بعضی از آنها بدین مثابه نیستند، و از بعضی از آنها در نفس انسان خطوری پیدا می شود که البتّه بر شخص ناقد بصیر مخفی نمی باشد، ولیکن چون ما قطع به عدم صحّت نسبتشان نداشتیم ، عذری در ترک آن نداشتیم . فلهذا آنها را نیز ثبت نمودیم و عهدة آن را با ناقلینش قرار دادیم ، با ملاحظة سهولت امر به علّت عدم ترتّب حکم شرعی ، و رجاء حصول ثواب برای کسانی که بدان أدعیه مترنّم می گردند.[6]
ولیکن ما به چند مناجات منظومه برخورد نمودیم که قطع به فساد نسبتشان به امام علیه السّلام یافتیم به جهت رکیک بودن ألفاظشان به طوری که کسی که کوچکترین درایت و تمیزی داشته باشد راضی نمی گردد آنها را به خودش منتسب سازد، پس چگونه احتمال می دهد از منبع فصاحت و بلاغت تراوش نموده باشد؟! و علاوه بر این در بعضی از آنها «لَحْن و إیطاء» و در بعضی إیطاء وجود دارد. و از این قبیل است آنچه که صاحب صحیفة رابعه به نقل از خطّ بعضی از علماء ذکر کرده است و أوَّلش این است :
ألَمْ تَسْمَعْ بِفَضْلِکَ یَا مُنَائی دُعَاءً مِنْ ضَعِیفٍ مُبْتَلاَء
تا آخر نُه بیت که همگی آنها از این قبیل هستند. و رَوِیِّ دو بیت از آنها لفظ خطاء به مدّ آمده است که در آن جمع میان خطا و ایطاء شده است . و رَوِیّ دو بیت از آنها لفظ رجائی آمده است .
و از همین قبیل است مناجاتی که از خطّ بعضی از علماء نیز نقل نموده است و اوّلش این است :
إلَیْکَ یَا رَبِّ قَدْ وَجَّهْتُ حَاجَاتِی وَجِئْتُ بَابَکَ یَا رَبِّ بِحَاجَاتِی
تا آخر یازده بیت که جمیع آنها در رکیک بودن تساوی دارند. و در رَوِیّ بیت سوم أیضاً لفظ حاجاتی آمده است . و بخشی از آن این گونه می باشد: أنْتَ الْعَلِیمُ بِمَا یَحْوَی الضَّمِیرُ بِهِ. و بعضی این گونه است : وَارْحَمْ ذُنُوبِی بِمَا أخْطَأْتُ وَ ارْحَمْنِی .
و عذر صاحب صحیفة رابعه در ایراد این دو مناجات ، عدم کمال معرفت اوست به لسان عربی .
و أیضاً از همین قبیل می باشد مناجاتی که ما در کتاب محمّد طَبیب یافته ایم ، و أحدی از صاحبان صحیفه ها آن را ذکر ننموده اند و اوَّلش این است :
اُجِلُّکَ عَنْ تَعْذِیبِ مِثْلِی عَلَی ذَنْبِ وَ لاَ نَاصِرٌ لِی غَیْرُ نَصْرِکَ یَا رَبِّ
تا پایان پانزده بیت که حیا می دارد کسی که به اقلّ درجه معرفت داشته باشد آن را به او نسبت دهد، به سبب آنکه صادر شده است از کسی که علم عربیّت را به خوبی نمی دانسته است ، و معنی فصاحت و بلاغت را نشناخته بوده است . و در این مناجـات است : وَ أنَا عَبْـدُکَ الْمَحْقُورُ فِی عِظَمِ شَأنِکُمْ. و أیضـا در آن می باشد:
وَ تَقْلِبُنی مِنْ ظَهْرِ آدَمَ نُطْفَةً اُحَدَّرُ فِی قَعْرٍ صَرِیحٍ مِنَ الصُّلْبِ
فَأخْرَجْتَنی مِنْ ضِیقِ قَعْرٍ بِمَنِّکُمْ و در آن می باشد همچنین :
فَحَاشَاکَ فِی تَعْظِیمِ شَأنِکَ وَ الْعُلَی تُعَذِّبُ مَحْقُوراً بِإحْسَانِکُمْ رَبِّی
لِلانَّا رَأیْنَا فِی الانَامِ مُعَظَّماً تَجَلَّی عَنِالْمَحْقُورِفِی الْحَبْسِوَالضَّرْبِ
و غیر اینها از امثال این هذیانها.[7]
از اینجا به بعد مصنّف محترم «صحیفة خامسه » شروع می نماید به ترتیب در ذکر یکصد و هشتاد و سه دعا و مناجات از آنحضرت علیه السّلام، و خصوصاً آن بیست و یک دعای ساقطه از صحیفة کامله ، هر کدام از آنها را که در محلّ مناسب خود ذکر می نماید، متذکّر می گردد که : این از جملة آن بیست و یک دعای ساقطه می باشد، و هر یک از أدعیة «صحیفة ثالثة » أفندی و صحیفة رابعة نوری را که آنها بدان متفرّد می باشند مشخّص می کند، و هر یک از أدعیه ای را که خودش بدان متفرّد می باشد مشخّص می نماید، و هر دعائی را که در سائر مجامیع یافت شده است با ذکر کتب و مصادر آن معیّن می نماید؛ و مجموع این أدعیه در 494 صفحه به پایان می رسد، و الحقّ زحمت کشیده ، و در تدوین آن بدین کیفیّت رنج برده و دعاهای بسیاری را همان طور که خودش شرح آن را بیان کرده ، و دارای اعتبار می باشند تنظیم و گردآوری نموده است .
جَزَاهُ اللهُ عَنِ الاءسْلاَمِ وَ الاءیْمَانِ وَ الْعِرْفَانِ وَ الشَّهُودِ، وَ عَنْ مُنْشِی ءِ الصَّحِیفَةِ سَیِّد السَّاجِدینَ وَ زَیْنِالْعَابِدِینَ عَلَیهِ أفضلُ التحیّة وَالسّلام أحْسَنَ الْجَزَاءِ وَالَّثَوابِ وَالاءکْرَامِ.
صحیفة سادسة سجّادیّه ، تدوین شیخ محمد صالح مازندرانی
صحیفة سادسة سجّادیّه تدوین شیخ محمّد صالح بن میرزا فضل الله المازندرانی الحائری متولّد در سنة 1297
هجریّه قمریّه که در فهرست تصانیفش ذکر نموده است .[8]
آیة الله نجفی مرعشی در استدراک بر مقدّمة سید محمّد مشکوة که در شرح فارسی صحیفة سیّد صدرالدّین بلاغی ترجمة آن آمده ، نامی از مستدرک اخیر: صحیفة سادسه مازندرانی نبرده اند، ولی سه صحیفة دیگر را به شماره ها و مصنّفین جداگانه ای ذکر می کنند:
«صحیفة سادسه » گرد آوردة : شیخنا الفقیه المحدّث حاج شیخ محمّد باقر بن محمّد حسن بیرجندی قائمی .
«صحیفة سابعه » گردآوردة : شیخ روایت ما علاّمه شیخ هادی بن عبّاس آل کاشف الغِطاء نجفی صاحب کتاب «مستدرک نهج البلاغة » و غیره .
«صحیفة ثامنه » گرد آوردة : شیخنا العلاّمه حاج میرزا علی حسینی مرعشی شهرستانی حائری .[9]
در اینجا چون صحیفة سادسة حائری مذکورة در «الذَّریعة » را با این سه صحیفة اخیرة مرعشی ، و با آن یک صحیفه که به عنوان ملحقات از ملا محمّد تقی صوفی زرآبادی قزوینی ضمیمه نمائیم ، مجموعاً تعداد صحیفه های نامبرده به ده عدد بالغ می گردد. ولی باید دید که : آیا این چهار صحیفة اخیره واقعاً بر «صحیفة خامسة » مرحوم سیّد محسن امین زیادتی دارند، یا آنکه چون این اعلام همگی در عصر واحدی می زیسته اند، هر یک برای خود به جمع آوری مستدرکاتی پرداخته است ، و چون طبع نشده بوده است و هر کدام هم از مصنّفات دگری بی اطّلاع بوده اند، چه بسا در أدعیة مرویّة آنها تداخل صورت گرفته باشد، و من حیث المجموع از أدعیة گردآوری شدة از «صحیفة خامسة » امین چیزی را اضافه نیاورده باشند؟!
صحیفة جامعة سجّادیّه ، تدوین موضوعی
أخیراً مجموعه ای به نام «الصَّحیفةُ السّجّادیَّةُ الجامِعَةُ» انتشار یافته است که مدوِّن آن یکی از محقّقین و رجال عظام از حوزة مقدّسة علمیّة بلدة طیّبة قم می باشند، و الحقّ از جهت جمع آوری جمیع أدعیة منسوبه به آنحضرت ، و گردآوری أدعیة صحیفة کامله ، و ثانیة و ثالثه ، و رابعه ، و خامسه ، و أحیاناً بعضی از مصادر دگر، و نیز از جهت حسن سلیقه در تصحیح و کاغذ و تجلید و طبع و سائر مزایا بالاخصّ داشتن چهارده عدد فهرستهای گوناگون در آخر کتاب ، وبحث مُشبع در تواتر و قطعی بودن سند صحیفة کامله ، و تنظیم نقشه و ترسیم بعضی از اسناد قطعیّه را حتّی از خود جناب مدوّن معنعناً تا حضرت زین العابدین علیه السّلام، و أیضاً از ناحیة دسته بندی نمودن و موضوعی قرار دادن آن دعاها بر حسب سبک کلاسیکی ، و آسان بودن رجوع به هر دعای مطلوبی که طبق حال داعی بر حسب موضوعات و حالات متفاوته ، مختلف می باشد، در درجة کمال است .
بالاخصّ که دارای قطع وزیری ، و حجمی معتنابه ، و چشمگیر، و برای نشان دادن شخصیّت آنحضرت از جهت حالات و أدعیه و مناجات ها جالب و دارای اهمیّت است .
امّا در این مجموعة مدوّنه یک اشکال مهمّ و خطیر به نظر حقیر می رسد - والله العالم - و آن این است که : أدعیة صحیفة کامله با أدعیة سائر صُحُف و مصادر با هم مخلوط شده است ، و جز با رجوع به فهرست پایان کتاب ، به هیچ وجه قابل تمیز و تشخیص نمی باشد.
چون دعاها بر حسب موضوعات تقسیم و تسهیم گردیده است ، و در رأس و عنوان هر دعائی نیز اشاره به مصدر آن نشده است که آیا از صحیفة کامله می باشد، و یا از غیر آن ؟! روی این اساس هر کس دعای «صحیفة کامله » را از روی آن بخواهد بخواند هیچ راهی برای تعیین آن ندارد مگر به فهرست تخریجات و اتّحادات آن مراجعه نماید، تازه آن فهرست همین قدر نشان می دهد که : دعای شمارة فلان از کامله است یا نه . نه آنکه اگر می خواهی مثلاً فلان دعای صحیفة کامله را طبق حال خودت بخوانی به فلان دعا مراجعه نما!
معلوم است که : أدعیة صحیفة کامله دارای مزیّتی می باشند از جهت متن و مضمون ، و از ناحیة بلاغت و فصاحت ، و از جهت سَنَد و مصدر که أبداً با أدعیة سائر صحیفه ها قابل قیاس نیست .
صحیفة کامله دارای سند متواتر قطعی است که از زمان امام تا به حال در هر دوره تواتر خود را حفظ نموده است ، و أعلام از علماء و محدّثین بالاخصّ «نهج البلاغة » و آن صحیفه را در اجازات خود مرقوم می داشته اند. و نه تنها با یک سَنَد، بلکه با اسناد کثیره و مختلفه ای در هر عصر همراه بوده است .
کثرت طرق صحیفة سجّادیه
مجلسی - رضوان الله علیه - در کتاب اجازات از «بحارالانوار» آن را به طرق عدیده ای روایت می کند، از جمله روایتِ آن است از والدش : محمّد تقی علاّمة مجلسی اوّل که در رویا بدون واسطه از حضرت قائم آل محمّد علیه السّلام به طور مناوله (دست به دست گرفتن ) اخذ و روایت نموده است .[10]
و سپس نیز با روایت والدش محمّد تقی از بعضی از مشایخ خود معنعناً روایت کرده است ، و در خاتمة آن علاّمة مجلسی اوَّل می فرماید: و غیر از این طریق ، طرق کثیره ای وجود دارد که بر آلاف و اُلوف زیادتی می نماید، و اگر چه آنچه را که من ذکر کرده ام با نهایت اختصار آن بالغ بر ششصد طریق عالی می گردد.[11]
و همچنین پس از آنکه روایت صحیفه را از والدش : محمّد تقی از طریق شهید ثانی ذکر می کند می گوید: صورت مکتوب پدر علاّمه ام بعد از این اجازة شهیدیّة ثانیه این است که : من به فرزند اعزّ خود اجازه دادم تا از من این صحیفه را با این إسناد از حضرت امام السّاجدین و زین العابدین و العارفین علی بن الحسین بن علی ابن ابیطالب با اسنادی که بلا واسطه از صاحب الزمان و خلیفة الرّحمن - صلوات الله و سلامه علیه - در رویا واقع شده است ، با سائر اسانیدی که بر هزار هزار سند افزون است (یک میلیون سند[12]) روایت کند.[13]
و همچنین پس از آنکه روایت صحیفه را با أسناد مختلفه و کثیره ای به طریق ذکر حَیْلُولَه ها در میان سند از والدش محمّد تقی ، از شیخ بهاءالدّین عاملی و سائر اساتید و أعلام اجازة خود نقل می کند، در خاتمة آن عبارت پدر را می آورد که : اسانید مذکوره در اینجا فقط بر پنجاه و شش هزار و یکصد عدد رسیده است .[14]
و همچنین در اجازة دیگری چون روایت صحیفه را از والدش : علاّمه محمّدتقی از طریق صاحب الزّمان علیه السّلام و از خط شیخ شمس الدین محمّد صاحب الکرامات : جدّ حسین بن عبدالصّمد پدر شیخ بهائی عاملی - أعلی الله تعالی مقامهم - نقل می کند، و نیز مرحوم مجلسی اوَّل با ذکر حیلوله هائی ، کثرت طرق را اعلام می فرماید، در پایانش مجلسی اوّل می گوید: و حاصل آنکه ابداً شکّی وجود ندارد بر اینکه صحیفة کامله از مولانا سیّد السّاجدین می باشد، از جهت متن خود صحیفه ، و فصاحتش ، و بلاغتش ، و اشتمالش بر علوم إلهیّه ای که برای غیر معصوم امکان آوردن آن نمی باشد. و الحمدللّه ربّ العالمین بر این نعمت جلیله و عظیمه ای که اختصاص به ما جماعت شیعه دارد. و صلوات و درود بر مدینة علوم ربّانیّه : سیّد المرسلین و عترت وی ابواب علوم و حکمتهای قدُّوسیّه و السّلام علیهم و رحمة الله و برکاته .
زینت داد با کتابت خود محمّد تقی بن مجلسی در اوّل شهر الله الاعظم رمضان سنة یک هزار و شصت و چهار. و اسانید مذکوره در اینجا عبارت از پنجهزار و ششصد و شانزده سند می باشد.[15]
و در میان اجازات مجلسی اوّل کلمة لاَیُحْصَی بسیار است یعنی از این طریق روایت به قدری أسناد تکثّر دارد که قابل شمارش نمی باشد، مثلاً در یکی از حیلوله های اجازة صحیفه از شیخ بهائی می فرماید:
و با اسناد سابقه و غیرها مِمّا لاَیُحْصَی به واسطة شهید و به غیرها از سیّد تاج الدّین از جماعت غفیری از علماء ما که در عصر وی بوده اند.[16]
و نیز در میان اجازة ایشان از والد شیخ بهائی در ضمن حیلوله ای می گوید: وآنچه را که من از اسانید صحیفه به غیر از این اسانید مشاهده کرده ام فَهِیَ أکْثَرُ مِنْ أنْ تُحْصَی .[17]
پاورقی:
[1] - مرحوم آیة الله امین در تعلیقه گوید: آن کتابی است در رجال و تراجم که به «ریاض العلماء و حیاض الفضلاء» مسمّی نموده است . در آن احوال علماء ما را از زمان غیبت صغری تا زمان خودش که سنه 1119 بوده است در ده مجلّد ذکر نموده است و از مسودّه به مبضّه انتقال نیافته بوده است . و علی الظاهر کتاب نفیسی می باشد. اکثر علمائی که پس از وی در این باب تصنیف کرده اند از آن استفاده و استعانت نموده اند. او دارای مصنّفات کثیره دگری نیز می باشد و دارای تعلیقاتی نیز هست ولیکن همگی تلف شده است و میان او و شریف مکّه تنافری پیدا شد در حجاز. او به قسطنطنیّه رفت و به سلطان تقرّب جست تا موفّق شد که سلطان ، شریف مکّه را عزل نماید و دیگری را بجای او نصب کند. و از همان روز، معروف شد به أفندی . و أقول : اینک بحمدالله و المنّة پنج جلد از ده جلد «ریاض العلماء» با مساعی جمیلة حضرت حجة الاسلام آقا سید احمد حسینی ادام الله معالیه به طبع رسیده است و پنج دیگر تا به حال مفقود الاثر می باشد و معلوم نشده است که در زاویه ای از جهان در مکتبه ای وجود دارد یا نه ؟ ولی این کتاب در احوالات خاصّه و عامّه است . از جلد اول تا پنجم ترجمه علمای خاصّه و از جلد ششم تا دهم ترجمه علمای عامّه می باشد. و مع الاسف از هر یک از پنج جلد خاصّه و عامّه مجلّداتی ضایع گردیده است از خاصه دو مجلد و از عامه سه مجلد. و پنج جلد فعلی مطبوع سه تای آن درباره خاصه و دو دیگر آن درباره عامه می باشد. و از ا متیازات این کتاب بر بقیّه کتب تراجم این است که مولّف فقط اتّکال بر مجرد نقل از مصادر رجالیّه و کتب تراجم و شرح احوال ننموده است بلکه نصف عمرش را در مسافرت به سوی بسیاری از شهرها و ملاقات علماء و اعیان و تحقیق در کتب مختلفه و مولّفات کرده است . و از این جهت است که وی را چنین می یابی که نکات دقیقه ای را از موضوعات علمیه متفاوتی استخراج می کند که أبداً ربطی به کتب تراجم و احوال رجال ندارد، و یا آنکه مشاهدات خود را در قریه ای از قرای دوردست تدوین می نماید تا شاهد صدق و تأییدی برای منویّات و مقاصد وی باشد، و یا از عالمی یا شخصیّتی گفتگو می کند که چه بسا شخصیّت علمی هم نبوده باشد تا از بحث در آن خفایائی و مبهماتی از زوایای تاریخ کشف گردد.
[2] - آیه 21، از سوره 57: حدید، و آیه 4 از سوره 62: جُمُعَه .
[3] - الصحیفة الخامسة السّجّادیّة ، من أدعیة الامام السّجّاد علیه السلام للعلاّمة المحقّق المغفورله السیّد محسن الامین العاملی (1282-1371) از منشورات مکتبة الامام أمیرالمومنین علیه السلام العامّة اصفهان - ایران ، ص 2 تا ص 8.
[4] - در اینجا مرحوم امین می خواهد استناد کند در جواز قرائت ادعیه ضعیفة السّند به قاعده تسامح در مستحبّات . و در این استناد اشکال است . توضیح آنکه در «وسائل الشیعة » مجموعاً 9 روایت نقل می نماید در این باب . اوّل آنها این روایت است که : مَن بَلَغَه شی ءٌ من الثّواب علی شی ء من الخیر فعمل به کان له أجر ذلک وان کان رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم لم یَقُلْهُ - الحدیث . علماء اعلام بدین روایات عمل نموده اند زیرا که اصل صدور آنها از معصوم مسلّم می باشد. بعضی از آنها صحیحه و بعضی موثّقه و بعضی ضعیفه هستند. و چون صدورشان قطعی است ما در آن تردید و شک نداریم ولی ا شکال در دلالت آنها می باشد که چقدر توسعه دارد؟ و دائره شمول آنها چقدر گسترش دارد؟ آیا فرا می گیرد هر عمل مستحبّی را که راوی ضعیف و مجهول الحال و خارج از وثوق و اعتماد روایت کرده باشد گرچه یزید بن معاویه باشد و ما را با جعل روایتی بر اساس تسامح در ادلّة سنن به مقاصد و منویّات خود سوق دهد و این روایت موجب بدعتها گردد و آئین و سنّت اسلام را واژگون نماید همان طور که امروزه دیده می شود: با نقل روایت ضعیف از معلّی بن خُنَیس عید نوروز را رسمیّت داده اند و غسل و دعا را در آن مستحبّ پنداشته اند و به قدری این تسامح قوّت گرفته است تا ستونهای عظیم سنّت های محقّقه را فرو کوفته و منهدم نموده است . و یا اینکه اصولاً مصبّ این روایات و دلالت آنها و شمول آنها جای دگری است . مفاد این روایات مفاد بحثی است اصولی که انقیاد همدرجه اطاعت است همان طور که تجرّی هموزن معصیت می باشد. بنابراین اگر از روی حجّتهای شرعیّه ثواب بر عملی به کسی رسید، و او هم طبق آن عمل کرد، ولی در حقیقت خلاف آن معلوم شد اجر و پاداش عامل به آن محفوظ می باشد و خداوند او را بی بهره نمی گذارد. در عبارات روایت کلمه مَن بَلَغَه وارد است . و بلوغ در جائی صدق می کند که مانند وصول خارجی در عالم اعتبار وصول تعبّدی صورت گیرد و حجیّت به عمل آورده شود. مانند لفظ بلوغ در آیه مبارکة : یا أیَّها الرسول بَلِّغ ما اُنزل إلیک من ربِّک . و مانند آیه شریفة : هَذَا بلاغٌ للنّاس ، و فقط شامل مواردی می شود که : از جهت اعتبار مطلب تمام باشد ولی اتّفاقاً در سند سهوی رخ داده است که طبق واقع در نیامده است . بنابراین اصولاً أدلّه تسامح شامل روایات مرسله و مقطوعه و ضعیفة السّند نمی گردد و بالاخصّ در أدعیه که مهمترین ارکان ربط مخلوق با خالق می باشد. مطلب در اینجا گسترش دارد و انشاءالله تعالی تفصیل آن را در کتاب النِّیروز بِدْعَةٌ و ضَلاَلةٌ خواهید یافت بحول الله و قوّته و لاحول و لاقوّة الاّ بالله العلیّ العظیم .
[5] - «صحیفه خامسه » ص 12 و ص 13.
[6] - در تعلیقه دوم از صفحة 71، فساد این رأی ظاهر شد.
[7] - «صحیفه خامسه » ص 18 و ص 19.
[8] - «الذّریعة » ج 15، ص 21، شماره (100) .
[9] - «صحیفه کامله سجّادیّه » با ترجمه سیدصدرالدین بلاغی از نشریّات دارالکتب الاسلامیّة سنه 1369 هجریّة قمریّه .
[10] - «بحارالانوار»، طبع حروفی مکتبه اسلامیّه ، ج 110 ص 43 و در اینجا عین عبارت علامه محمّدتقی مجلسی اوّل این است : ... انّی أروی الصحیفة الکاملةَ عن مولانا و مولی الانام سیّد السّاجدین علی بن الحسین زین العابدین مناولةً عن صاحب الزّمان و خلیفة الرّحمن الحجّة بن الحسن : بین النّوم و الیقظة ، و رأیت کأنّی فی الجامع العتیق بإصبهان ، والمهدیّ صلوات الله علیه قائم و سألت عنه مسائلَ أشکلت علیّ فأجاب عنها. ثمّ سألت عنه علیه السلام کتاباً أعمل علیه ، فأحالنی بذلک الکتاب الی رَجل صالح فلمّا أخذت منه کان الصّحیفة . و ببرکة هذه الرویا انتشرت الصحیفة فی الآفاق بعد ماکان مطموس الاثر فی هذه البلاد.
[11] - «بحارالانوار»، ج 110 ص 45 تا ص 47.
[12] - به عین این لفظ مرحوم استاد سید محمّد مشکوة در مقدمه مدوّنه خود بر شرح صحیفه فارسی سید صدرالدّین بلاغی تصریح دارد، آنجا که می گوید: تا کار شهرت آن به جائی رسیده که مولی محمّدتقی مجلسی در یکی از روایات خود اشاره کرده که : او در نقل و روایت صحیفه یک ملیون سند دارد.
[13] - «بحارالانوار»، طبع حروفی ج 110 ص 50.
[14] - «بحارالانوار»، طبع حروفی ج 110 ص 51 تا ص 61.
[15] - «بحارالانوار»، طبع حروفی ج 110 ص 63 تا ص 66.
[16] - «بحارالانوار»، طبع حروفی ج 110 ص 54 .
[17] - «بحارالانوار»، طبع حروفی ج 110 ص 59.
