انبیاء الهی به دستور خداوند از امتهای زمان حیاتشان تعهد می گرفتند و به افراد بعد از خود سفارش میکردند که وفادار به این پیمان باشند
اضافه شدن کلمۀ «عهد» به کلمۀ «الله» در آیۀ شریفه مورد بحث - ﴿الَّذینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ﴾ - نشان از عظمت و ارزش این پیمان است. همچنین قبح و گناه نقض این عهد، متناسب با عظمت این پیمان است. به عبارت دیگر نقض این عهد دارای گناه عظیمی است.
با توجه به آیات قرآن، عهد گرفتن خداوند از بندگانش - به اینکه به سلسلهای از مسائل اعتقادی، اخلاقی و عملی وفادار باشند ـ به دو صورت است:
گاهی تعهد گرفتن خداوند با خطاب لفظی و کلام است. این نوع تعهد گرفتن توسط انبیاء الهی و یا کتب آسمانی صورت می گیرد. انبیاء الهی به دستور خداوند از امتهای زمان حیاتشان تعهد می گرفتند و به افراد بعد از خود سفارش میکردند که وفادار به این پیمان باشند و یا اینکه وحی را برای مردم ارائه میدادند و به این طریق از آنان پیمان می گرفتند.
گاهی تعهد گرفتن خداوند به این صورت است که خداوند در باطن انسان خصوصیتی قرار داده است که انسان آگاه به پیمان می شود و در باطن با زبان حال به آن اقرار می کند و آنرا می پذیرد. در این نوع پیمان گرفتن، انسانها دو گروه میشوند: گروهی وفادار به پیمان پروردگار هستند و گروهی وفادار به این پیمان نیستند.
پیمان لفظی در قرآن
در قرآن مجید آیات فراوانی وجود دارد که دلالت بر پیمان گرفتن لفظی خداوند از بندگانش می کند که برای نمونه آیۀ هشتاد و سه سوره بقره مطرح می شود:
﴿وَ إِذْ أَخَذْنا میثاقَ بَنی إِسْرائیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ ذِی الْقُرْبى وَ الْیَتامى وَ الْمَساکینِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاَّ قَلیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُون﴾[1] ؛ و [یاد کنید] زمانى که از بنى اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدا را نپرستید، و به پدر و مادر و خویشان و یتیمان و مستمندان نیکى کنید، و با مردم با خوش زبانى سخن گویید، و نماز را بر پا دارید، و زکات بپردازید، سپس همه شما جز اندکى [از پیمان خدا] روى گردانیدید؛ و شما [به طور عادت ] روى گردان هستید.
﴿وَ إِذْ أَخَذْنا میثاقَ بَنی إِسْرائیلَ﴾، این آیه بیان میکند که خداوند از قوم بنیاسرائیل میثاق و پیمان گرفته است. این پیمان گرفتن میتواند یا با ارائه تورات و اقرار گرفتن از آن ها به وسیله حضرت موسی7 باشد و یا زمانیکه این حقایق ارائه شد، آن ها خود به حضرت موسی7 گفتند که به این حقایق وفادار هستیم.
﴿لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ﴾، این جمله حصر را نشان می دهد. یعنی فقط خدا را بپرستید به عبارت دیگر پیمان گرفته شده که انسان غیر از خداوند را پرستش نکند. پیمان دیگری که خداوند در این آیه از بندگان می گیرد، این است که بندگان احسان و نیکی کنند و برای این پیمان اولویتی قرار داده است.
اولویت های احسان و نیکی کردن
﴿وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً﴾، اولین اولویت برای نیکی و احسان، پدر و مادر هستند. در قرآن مجید لفظ والدین همیشه مطلق آمده است و منظور این است که در احسان به پدر و مادر، خداوند قیدی را مطرح نکرده است. به عبارت دیگر والدین چه مؤمن و چه کافر باشند، باید به آنان احسان کرد.
سورۀ لقمان توضیحی در این باره میدهد که این امر را به صورت واضح برای انسان معلوم می کند: ﴿وَ إِنْ جاهَداکَ عَلى أَنْ تُشْرِکَ بی ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَ صاحِبْهُما فِی الدُّنْیا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبیلَ مَنْ أَنابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُون﴾[2] ؛ و اگر آن دو نفر تلاش کنند تا بر پایه نادانى [و بدون بصیرت که روشنگر حقایق است ] چیزى را شریک من قرار دهى، از آنان اطاعت مکن؛ ولى در دنیا با آن دو نفر به شیوه اى پسندیده معاشرت کن .
خداوند برای توضیح بیشتر در احسان به والدین می فرماید حتی اگر والدینتان مشرک بودند، به آنان نیز نیکی کنید ولی اگر شما را وادار کردند که مشرک شوید و مکتب آنان را بپذیرید، از آنان اطاعت نکنید. در ادامه خداوند بیان میکند - وَ صاحِبْهُما فِی الدُّنْیا مَعْرُوفاً - که اطاعت نکردن از والدین مشرک، نباید با خشونت و عصبانیت صورت گیرد بلکه باید با مهربانی باشد. با توجه به این مطلب میتوان دریافت که احکام الهی مملو از رحمت، مهر و عشق است به طوریکه ترک رابطه با والدین مشرک را ممنوع میکند و تأکید می کند تا زمانیکه انسان در این دنیا حیات دارد، باید به صورت پسندیده با آنان همنشینی داشته باشید.
این نوع اولویت بندی در احسان و نیکی کردن در روایاتی که از ائمه معصومین: به ما رسیده بسیار مطرح شده است. به عنوان نمونه روایتی از حضرت رضا7 بیان می شود: شخصی به خدمت پیامبر اکرم9 رسید و پولی به آن حضرت داد و گفت که آن را به هر نوعی که صلاح می دانید، خرج بفرمایید. پیامبر اکرم9 فرمودند: آیا پدر و مادر داری؟ آن شخص جواب داد: بله. پیامبراکرم9 فرمودند که این پول را برای آنان هزینه کن ( البته آنچه از روایت می توان برداشت کرد، این است که والدین به آن پول نیازمند باشند).
آن شخص بار دیگر به محضر پیامبراکرم9 آمد و دوباره پولی به حضرت داد و گفت که آن را به هر نوعی که صلاح می دانید، خرج بفرمایید. پیامبراکرم9 فرمودند: آیا فرزند داری؟ آن شخص جواب مثبت داد. پیامبر9 فرمودند این پول را برای آنان هزینه کن.
آن شخص بعد از مدتی دوباره به محضر پیامبراکرم9 آمد و دوباره پولی به حضرت داد. پیامبراکرم 9 فرمودند: آیا همسر داری؟ شخص جواب مثبت داد و حضرت فرمودند این پول را برای همسرت هزینه کن.
آن شخص دوباره بعد از مدتی به خدمت پیامبر9 رسید و پولی به حضرت داد. حضرت فرمودند: آیا خویشاوند داری؟ شخص جواب مثبت داد و حضرت فرمودند این پول را برای آنان هزینه کن.
آن شخص دوباره بعد از مدتی به خدمت پیامبر9 رسید و پولی به حضرت داد. حضرت فرمودند: آیا مستحق شرعی سراغ داری؟ شخص جواب مثبت داد و حضرت فرمودند این پول را به آن بده. پیامبراکرم9 در ادامه فرموند این پولی که از مال تو به مستحق شرعی رسید، برتر از کمک های قبلی تو نبوده است. به عبارت دیگر کمکی که به پدر و مادر، فرزند، همسر و خویشاوند خود کردی، برتر از کمک کردن به مستحق شرعی است.
﴿وَ ذِی الْقُرْبى﴾، خداوند در این آیه بعد از احسان به والدین، نیکی به اقوام و خویشان را سفارش و عهد می گیرد.
﴿وَ الْیَتامى﴾، اولویت و پیمان دیگری که خداوند در این آیه - بعد از نیکی به والدین و ذی القربی - بیان می کند، احسان به یتیم است. البته نکتهای که باید به آن توجه کرد این است اگر انسان توانایی احسان به تمام اولویت های ذکر شده را داشته باشد، باید به تمام آنان کمک کند ولی اگر به طور مثال فقط توانایی احسان به والدین را داشته باشد، همان احسان به والدین بر او واجب می شود و دیگر او مسئول اولویت های دیگر نیست.
﴿وَ الْمَساکینِ﴾، چهارمین اولویتی که در این آیه دستور به احسان آن داده است، مساکین هستند. ریشه کلمۀ «مسکین» از «سَکن» است. بعضی افراد به اشتباه کلمۀ «مسکین» را به تهی دست و فقیر ترجمه کردهاند. کلمۀ «فقیر» و «مسکین» دو عنوان متفاوت در قرآن کریم است که مترادف هم نیستند.
نمونهای دیگری که شبیه این مورد است، کلمات انسان، آدم و بشر است. این سه کلمه، سه عنوان متفاوت اند که گاهی بعضی افراد آنرا به یک معنا میپندارند. کلمۀ «آدم» دلالت به یک موجود خاص می کند که دیگر افراد، فرزند حضرت آدم هستند. کلمۀ «بشر» جنبة آفرینش ظاهری انسان را دلالت می کند که در قرآن مجید با عباراتی مانند: ﴿طینٍ لازِب ﴾[3]، ﴿حَمَإٍ مَسْنُون ﴾[4] بیان شده است و کلمۀ «انسان» به جنبة معنوی این موجود دلالت می کند که در قرآن با خطاباتی مانند ﴿یا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُم ﴾[5] بیان شده است.
پس اگر مراد بیان حقایق و شخصیتسازی باشد، از کلمۀ «انسان» استفاده میشود و اگر خواستار بیان خلقت ظاهری باشد، از لغت «بشر» استفاده می شود که با مشاهده در قرآن متوجه میشویم معاندین و منکرین لجوج، انبیاء را به این نام معرفی میکردند، ﴿ما هذا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُون﴾ [6]؛ گفتند: این جز بشرى مانند شما نیست که از آنچه شما مى خورید، مى خورد و از آنچه شما مى آشامید، مى آشامد. این افراد لجوج فقط جنبۀ ظاهری انبیاء را لحاظ میکردند و میگفتند آنان نسبت به ما امتیازی ندارند و به جنبۀ عقلانی و انسانی انبیاء توجه نمیکردند. آنان با این کار خواستار سرپیچی از انبیاء بودند.
همان طور که بیان شد دو کلمه «فقیر» و «مسکین» دارای دو معنای متفاوت اند. مسکین کسی است که از کار افتاده یعنی ابتدا حرفهای داشته و مشغول به کار بوده ولی در حال حاضر به علتی ناتوانی کار ندارد. به عبارت دیگر مسکین یعنی زمینگیر و از کار افتاده و کسیکه ساکن شده و تحرکش را از دست داده است و رسیدگی به چنین فردی واجب است.
﴿وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً﴾، قرارداد و پیمان دیگر خداوند در این آیه این است که انسان باید با دیگران به نیکی سخن بگوید. انسان نباید با سخنان خود کسی را تحقیر و یا شخصیت کسی را از بین ببرد. این آیه عام است و گفته شده «وَ قُولُوا لِلنَّاسِ» و خطاب به تمام انسان ها است و گفته نشده «قُولُوا للمؤمنین»که خطاب به گروه خاصی از انسان ها باشد. پس این عهد شامل تمام انسانها میشود. به بیان امیرالمؤمنین7 در نامه ای به مالک اشتر میفرماید: «فَإِنَّهُمْ صِنْفانِ: إِمَّا أَخٌ لَکَ فِى الدِّینِ وَ امّا نَظیرٌ لَکَ فِى الْخَلْق»[7]، مردم از دو صنف اند: یا برادر دینى تو هستند و یا نظیر تو، انسان می باشند. پس قبول نکردن دین سبب نمیشود که حقوق مردم اداء نشود.
﴿وَ أَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ ﴾، اقامۀ نماز و پرداختن زکات، پیمان های دیگری است که در این آیه بیان شده است.
﴿ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاَّ قَلیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُون﴾، خداوند در پایان آیه می فرماید اکثر شما به پیمان ها وفادار نیستید و خصلت یهود این است که عهدشکنی می کند.
پس به طور خلاصه این آیه بر پیمان گرفتن لفظی خداوند دلالت می کند که از طریق کتب آسمانی یا صحبت کردن انبیاء با مردم صورت میگیرد.
...............................
[1]. بقره (2) : 83.
[2]. لقمان (31) : 15.
[3]. صافات (37) : 11.
[4]. حجر (15) : 33.
[5]. بقره (2) : 21.
[6]. مؤمنون (23) : 33.
[7]. نهج البلاغه: نامه 53.